Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chỉ đạo. Ảnh: TTXVN
Lý luận phải bắt nguồn từ thực tiễn, soi đường cho sự phát triển
Trong hành trình phát triển của mỗi quốc gia, lý luận không đơn thuần là hệ thống quan điểm, khái niệm hay những kết luận được đúc rút từ sách vở. Lý luận còn là kết tinh của trí tuệ, kinh nghiệm lịch sử và năng lực nhận thức thực tiễn; giúp một tổ chức chính trị nhìn rõ quy luật vận động của xã hội, nhận diện thời cơ, thách thức và lựa chọn con đường phát triển phù hợp. Với Đảng Cộng sản Việt Nam, công tác lý luận vì thế giữ vai trò nền tảng đối với năng lực lãnh đạo, cầm quyền.
Tại Lễ kỷ niệm 30 năm Ngày thành lập Hội đồng Lý luận Trung ương, sáng 29/10/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu không ngừng đổi mới tư duy, phát triển lý luận, đồng thời khẳng định lý luận phải bắt nguồn từ thực tiễn Việt Nam, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa trí tuệ nhân loại và được kiểm chứng bằng kết quả phát triển, bằng cuộc sống của nhân dân. Đó là một quan điểm có ý nghĩa phương pháp luận sâu sắc: Lý luận chỉ thực sự có sức sống khi giải đáp được những vấn đề do thực tiễn đặt ra và góp phần cải thiện đời sống xã hội.
Nhìn từ góc độ văn hóa, yêu cầu ấy trước hết thể hiện văn hóa tôn trọng sự thật, tôn trọng quy luật khách quan và đề cao trách nhiệm trước cuộc sống. Một nền lý luận có sức thuyết phục không thể chỉ dựa vào những khẳng định chung, mà phải được bồi đắp bằng khảo sát thực tiễn, bằng tổng kết kinh nghiệm, bằng khả năng lắng nghe những tiếng nói khác nhau và bằng sự kiểm chứng qua kết quả thực hiện.
Ba mươi năm qua, Hội đồng Lý luận Trung ương đã góp phần tổng kết thực tiễn, phát triển nhận thức về đường lối đổi mới, chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam; cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chủ trương, chính sách; đồng thời tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và mở rộng trao đổi lý luận quốc tế. Những đóng góp ấy cho thấy vai trò kết nối giữa nghiên cứu khoa học với hoạt động lãnh đạo, quản lý, giữa tri thức chuyên sâu với những yêu cầu phát triển của đất nước.
Tuy nhiên, bối cảnh mới đang đặt ra những vấn đề ngày càng phức tạp. Sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo, những biến đổi về dân số, môi trường và quan hệ quốc tế đòi hỏi tư duy lý luận phải có khả năng dự báo, phát hiện vấn đề từ sớm. Có những vấn đề thực tiễn đã đi trước nhận thức; có những nhận thức đúng nhưng chưa được chuyển hóa thành cơ chế thực hiện hiệu quả. Khoảng cách giữa nhận thức và hành động, giữa chủ trương và kết quả vì thế trở thành một trong những vấn đề cần được nghiên cứu thấu đáo.
Từ yêu cầu đó, năm nhiệm vụ trọng tâm được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu ra không chỉ xác định hướng đi cho Hội đồng Lý luận Trung ương, mà còn gợi mở những chuẩn mực quan trọng của văn hóa lãnh đạo trong giai đoạn mới: có tầm nhìn chiến lược, có năng lực tự đổi mới, tôn trọng khoa học, phát huy dân chủ và luôn đặt lợi ích của đất nước, nhân dân ở vị trí trung tâm.
Năm nhiệm vụ trọng tâm: Từ bản lĩnh khoa học đến văn hóa vì dân
Thứ nhất, khẳng định vai trò nòng cốt trong nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn và tư vấn chiến lược. Đây là yêu cầu nâng cao năng lực phát hiện vấn đề mới, chủ động dự báo và cung cấp căn cứ khoa học cho những quyết sách lớn. Điều đáng chú ý là tư vấn chiến lược không dừng ở việc nêu một phương án thuận lợi, mà phải phân tích các khả năng lựa chọn, tác động và rủi ro, kể cả những hệ quả lâu dài. Từ góc nhìn văn hóa, đó là biểu hiện của tinh thần trách nhiệm, sự trung thực trí tuệ và bản lĩnh dám đề xuất những điều có căn cứ khoa học, có lợi cho đất nước. Cùng với việc giải quyết những vấn đề trước mắt, cần đầu tư nghiên cứu nền tảng, dài hạn, bởi chiều sâu tri thức là điều kiện để có những quyết sách đúng đắn và bền vững.
Thứ hai, thực hiện tốt hai cuộc tổng kết lớn: 100 năm Đảng lãnh đạo cách mạng Việt Nam và 40 năm thực hiện Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đây là nhiệm vụ kết nối chiều sâu lịch sử với yêu cầu hiện tại và khát vọng tương lai. Tổng kết lịch sử không phải chỉ để ghi nhận thành tựu, mà còn để nhận diện những quy luật, phân tích hạn chế, rút ra bài học và xác định những vấn đề cần tiếp tục bổ sung, phát triển. Đặc biệt, bài học “Dân là gốc” cần được soi chiếu xuyên suốt quá trình tổng kết. Nhìn từ văn hóa, đó là sự trân trọng vai trò chủ thể của nhân dân, coi kinh nghiệm, sáng kiến và đời sống của nhân dân là nguồn lực quan trọng để phát triển nhận thức lý luận. Giá trị của lịch sử chỉ thật sự được phát huy khi trở thành tri thức dẫn đường cho hiện tại và tương lai.
Thứ ba, tập trung nghiên cứu các vấn đề lý luận nền tảng và những vấn đề mới, cấp bách của đất nước, thời đại. Trọng tâm bao gồm việc tiếp tục làm rõ mô hình và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam; mối quan hệ giữa kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa; đồng thời nghiên cứu đổi mới quản trị quốc gia, phát huy nguồn lực, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đáng chú ý, bài phát biểu đặt văn hóa, lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật trong mối quan hệ với xây dựng nhân cách và sức mạnh mềm quốc gia. Điều này cho thấy phát triển không thể chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng hay quy mô kinh tế. Một xã hội phát triển bền vững còn cần nền tảng văn hóa vững chắc, con người có tri thức, đạo đức, năng lực sáng tạo và ý thức trách nhiệm cộng đồng. Tăng trưởng phải gắn với tiến bộ, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống nhân dân.
Thứ tư, đổi mới phương pháp nghiên cứu, phát huy dân chủ, bản lĩnh khoa học và giữ nghiêm liêm chính học thuật. Đây là nhiệm vụ có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng và uy tín của công tác lý luận. Nghiên cứu phải đi sâu vào thực tế, lắng nghe người dân, doanh nghiệp và cán bộ cơ sở; tìm hiểu cả thành công lẫn những trường hợp chưa thành công để xác định đúng nguyên nhân, điều kiện vận dụng. Môi trường nghiên cứu cần tôn trọng ý kiến khác nhau có căn cứ, khuyến khích tranh luận thẳng thắn, đồng thời yêu cầu mỗi nhà khoa học sẵn sàng điều chỉnh nhận định khi có chứng cứ mới. Trong thời đại dữ liệu số và trí tuệ nhân tạo, trách nhiệm về nguồn tư liệu, tính chính xác và bảo mật càng trở nên quan trọng. Dưới góc độ văn hóa, liêm chính học thuật chính là nền tảng đạo đức của tri thức: không né tránh sự thật, không lựa chọn tư liệu một chiều, không đánh đổi tính khách quan để lấy sự thuận tiện. Bảo vệ nền tảng tư tưởng cũng phải gắn với khả năng giải đáp những băn khoăn chính đáng của cuộc sống bằng luận cứ khoa học và thực tiễn thuyết phục.
Thứ năm, xây dựng đội ngũ nghiên cứu và cơ chế hoạt động đáp ứng những nhiệm vụ lý luận lâu dài. Chất lượng công tác lý luận phụ thuộc không nhỏ vào con người, môi trường nghiên cứu và cơ chế phát huy trí tuệ. Vì vậy, cần kết nối các cơ quan tham mưu, viện nghiên cứu, trường đại học với lực lượng hoạt động thực tiễn; tạo điều kiện để các nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành và đội ngũ kế cận phát huy năng lực. Việc đánh giá, đãi ngộ phải phù hợp với đặc thù nghiên cứu lý luận, coi trọng giá trị khoa học và đóng góp thực chất. Hợp tác quốc tế cũng cần đi vào chiều sâu, vừa tiếp thu tri thức nhân loại, vừa giới thiệu có sức thuyết phục những thành tựu và kinh nghiệm phát triển của Việt Nam. Xét từ góc độ văn hóa tổ chức, xây dựng đội ngũ không chỉ là bổ sung nhân lực, mà còn là kiến tạo môi trường trọng dụng nhân tài, đề cao tinh thần hợp tác, tôn trọng khác biệt khoa học và nuôi dưỡng trách nhiệm với cộng đồng.
Năm nhiệm vụ trên có nội dung riêng nhưng liên kết chặt chẽ. Nghiên cứu và dự báo tạo cơ sở cho quyết sách; tổng kết lịch sử giúp nhận diện quy luật; nghiên cứu những vấn đề mới mở đường cho đổi mới; dân chủ và liêm chính bảo đảm độ tin cậy của tri thức; còn đội ngũ và cơ chế hoạt động tạo điều kiện để những giá trị ấy được duy trì lâu dài. Tất cả cùng hướng đến mục tiêu nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền của Đảng, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời kỳ mới.
Từ dấu mốc 30 năm xây dựng và trưởng thành, Hội đồng Lý luận Trung ương đứng trước trách nhiệm tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng nghiên cứu và tư vấn chiến lược. Uy tín của Hội đồng không chỉ được khẳng định bằng số lượng công trình hay quy mô hội thảo, mà quan trọng hơn là những đóng góp mới về lý luận, chất lượng các kiến nghị và khả năng giải đáp những vấn đề chiến lược do thực tiễn đặt ra.
Suy cho cùng, sức mạnh của lý luận nằm ở khả năng soi sáng con đường phát triển; sức mạnh của lãnh đạo nằm ở năng lực chuyển hóa nhận thức đúng thành hành động hiệu quả; còn thước đo sâu xa của cả hai là sự phát triển của đất nước và hạnh phúc của nhân dân. Khi văn hóa khoa học, văn hóa dân chủ, văn hóa liêm chính và tinh thần “Dân là gốc” trở thành những chuẩn mực xuyên suốt của công tác lý luận, năm nhiệm vụ trọng tâm sẽ không chỉ dừng ở định hướng nghiên cứu, mà còn góp phần củng cố nền tảng trí tuệ, đạo đức và văn hóa cho năng lực lãnh đạo của Đảng trong chặng đường phát triển phía trước.
V.X.B
