Hội thảo quy tụ đông đảo các nhà khoa học, nhà quản lý văn hóa, văn nghệ sĩ và những người từng có nhiều năm gắn bó với ông trong sự nghiệp bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc.
Một năm sau ngày ông đi xa, điều còn đọng lại trong những câu chuyện, những tham luận và ký ức của đồng nghiệp không chỉ là hình ảnh một nhà nghiên cứu uyên bác, mà còn là một trí thức hành động, một người suốt đời dành tâm huyết cho việc đưa văn hóa dân tộc từ sách vở, sân khấu và bảo tàng trở thành một phần sống động của đời sống đương đại.
Phát biểu đề dẫn hội thảo, NSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc, khẳng định GS Hoàng Chương là người đặt những viên gạch đầu tiên xây dựng nên một địa chỉ nghiên cứu văn hóa có uy tín trong cả nước. Từ những ngày đầu đầy khó khăn của quá trình xã hội hóa hoạt động khoa học và văn hóa, ông đã cùng các cộng sự kiên trì gây dựng Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc, tiền thân của Viện ngày nay.
Theo NSND Lê Tiến Thọ, bằng tài năng, bản lĩnh và tâm huyết của mình, GS Hoàng Chương đã đưa một đơn vị non trẻ trở thành nơi quy tụ đông đảo các nhà khoa học, văn nghệ sĩ và chuyên gia văn hóa hàng đầu cả nước. Hơn 25 năm qua, những công trình nghiên cứu, hội thảo khoa học, chương trình bảo tồn và quảng bá văn hóa dân tộc được triển khai từ đây đã tạo nên những dấu ấn quan trọng trong đời sống văn hóa nước nhà. Ông nhấn mạnh rằng việc tổ chức hội thảo không chỉ nhằm tưởng nhớ một nhà khoa học lớn mà còn để tiếp tục kế thừa những giá trị mà GS Hoàng Chương đã dày công vun đắp.
PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, nhìn nhận GS Hoàng Chương như một trong những gương mặt tiêu biểu nhất của giới văn hóa nghệ thuật Việt Nam thời kỳ đổi mới. Ông đánh giá cao những công trình nghiên cứu chuyên sâu về nghệ thuật truyền thống của GS Hoàng Chương, từ Tuồng, Bài Chòi đến sân khấu dân tộc, đồng thời nhấn mạnh vai trò của ông như một nhà tổ chức và quản lý văn hóa xuất sắc.
Theo nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, đóng góp lớn lao của GS Hoàng Chương không chỉ nằm ở các công trình lý luận mà còn ở khả năng biến những điều tưởng như không thể thành có thể. Ông đã xây dựng thành công một mô hình xã hội hóa văn hóa hiệu quả, quy tụ được nhiều trí thức, văn nghệ sĩ hàng đầu trong và ngoài nước cùng chung tay bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc. Chính niềm tin mãnh liệt vào sức sống của văn hóa Việt Nam đã giúp ông thuyết phục được nhiều tầng lớp xã hội đồng hành với sự nghiệp ấy.
TS Phạm Việt Long, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển, đã khái quát năm phẩm chất nổi bật làm nên tầm vóc của GS Hoàng Chương: lòng yêu nước, bản lĩnh dấn thân, tư duy khoa học, tấm lòng nhân văn và sự chính trực.
Theo TS Phạm Việt Long, điều đáng quý ở GS Hoàng Chương không chỉ là những công trình nghiên cứu có giá trị hay các danh hiệu cao quý mà ông được trao tặng, mà còn ở khả năng biến các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về xã hội hóa hoạt động văn hóa thành những mô hình hoạt động cụ thể, hiệu quả và có sức sống lâu dài trong thực tiễn. Từ ý tưởng xã hội hóa, ông đã xây dựng được một thiết chế văn hóa quy tụ đông đảo trí thức, nhà khoa học, văn nghệ sĩ trong và ngoài nước tham gia vào sự nghiệp bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc.
TS Phạm Việt Long cũng nhận xét rằng, GS Hoàng Chương có một năng lực đặc biệt trong việc tập hợp lực lượng và tạo dựng sự đồng thuận xã hội cho các hoạt động văn hóa. Ông biết cách kết nối giới nghiên cứu, văn nghệ sĩ, doanh nhân và các nhà lãnh đạo để tạo nên sức mạnh tổng hợp phục vụ những mục tiêu văn hóa lớn lao. Chính nhờ năng lực ấy mà nhiều ý tưởng tưởng như rất khó thực hiện đã trở thành hiện thực, góp phần làm thay đổi diện mạo của công tác bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc trong nhiều thập niên qua.
TS Ngô Đông Hải, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, mang đến một góc nhìn giàu cảm xúc về sức thuyết phục của người thầy văn hóa.
Ông kể rằng lần đầu gặp GS Hoàng Chương vào năm 2010, khi còn công tác tại Bình Định, ông từng cảm thấy “khó chịu” trước sự quyết liệt và niềm tin gần như tuyệt đối của vị giáo sư đối với những điều mình theo đuổi. Nhưng càng tiếp xúc, ông càng bị cuốn hút bởi kiến thức sâu rộng, nhiệt huyết và khả năng truyền cảm hứng của GS Hoàng Chương.
Từ những cuộc gặp gỡ ấy, một cán bộ quản lý vốn bận rộn với những vấn đề phát triển kinh tế - xã hội của địa phương đã dần hiểu sâu hơn giá trị của văn hóa dân tộc và vai trò của việc bảo tồn các di sản truyền thống. TS Ngô Đông Hải cho biết chính GS Hoàng Chương là người góp phần quan trọng giúp ông nhận thức rõ hơn ý nghĩa của việc bảo tồn nghệ thuật Tuồng và Bài Chòi, những giá trị văn hóa đặc sắc của quê hương Bình Định.
Nhắc lại những lần đến thăm GS Hoàng Chương trong những năm cuối đời, TS Ngô Đông Hải xúc động kể rằng mỗi lần gặp, ông đều cảm nhận rõ khát vọng cống hiến vẫn cháy bỏng trong con người ấy. Những giọt nước mắt của GS Hoàng Chương không phải vì bệnh tật, mà bởi ông vẫn còn quá nhiều dự định cho văn hóa dân tộc nhưng tuổi tác không còn cho phép thực hiện hết. Câu chuyện ấy đã để lại nhiều suy ngẫm về trách nhiệm của những người hôm nay đối với các giá trị văn hóa mà các thế hệ đi trước đã dày công vun đắp.
Ở một góc nhìn khác, NSND Trịnh Thúy Mùi, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, lại nhấn mạnh vai trò của GS Hoàng Chương như một điểm tựa tinh thần và học thuật đối với những người làm nghệ thuật truyền thống.
Bà nhớ lại năm 1983, khi vở chèo Nàng Sita của Đoàn Chèo Hà Nội gây tiếng vang lớn nhưng cũng vấp phải sự phản đối từ một số quan điểm bảo thủ. Có thời điểm, vở diễn đứng trước nguy cơ bị đình chỉ vì bị cho là làm “lệch hướng” nghệ thuật chèo. Trong bối cảnh ấy, GS Hoàng Chương đã cùng các nhà nghiên cứu và nghệ sĩ cấp tiến tổ chức tọa đàm khoa học để bảo vệ những tìm tòi sáng tạo nghiêm túc của vở diễn.
Ông khẳng định rằng đổi mới không đồng nghĩa với phá bỏ truyền thống; ngược lại, chính những sáng tạo phù hợp với thời đại sẽ giúp nghệ thuật truyền thống tiếp tục tồn tại và chinh phục công chúng. Kết quả là Nàng Sita không những không bị đình diễn mà còn trở thành hiện tượng của sân khấu Việt Nam, đạt hơn 2.000 suất diễn trong và ngoài nước.
Nhiều năm sau, khi Nhà hát Chèo Hà Nội tiếp tục theo đuổi những thử nghiệm mới trong dàn dựng và mỹ thuật sân khấu, GS Hoàng Chương vẫn là người kiên trì bảo vệ những đổi mới đúng hướng. Theo NSND Trịnh Thúy Mùi, chính sự công tâm, bản lĩnh và không ngại va chạm của ông đã giúp nhiều nghệ sĩ có thêm niềm tin để tiếp tục sáng tạo, đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng hiện đại.
Bà gọi GS Hoàng Chương là “cánh chim đại bàng trên bầu trời sân khấu Việt Nam” – một trí tuệ lớn, một người chiến sĩ văn hóa kiên cường luôn bảo vệ đến cùng những giá trị chân chính của nghệ thuật dân tộc.
Từ những góc nhìn khác nhau của nhà khoa học, nhà quản lý và người nghệ sĩ, chân dung GS Hoàng Chương hiện lên với một điểm chung nổi bật: đó là một con người luôn hành động vì văn hóa dân tộc. Ông không chỉ nghiên cứu văn hóa, mà còn tổ chức, bảo vệ, truyền bá và tạo điều kiện để văn hóa dân tộc tiếp tục sống trong đời sống hiện đại.
Di sản lớn nhất mà GS Hoàng Chương để lại có lẽ không chỉ nằm ở những công trình nghiên cứu, những danh hiệu hay những thiết chế văn hóa mà ông gây dựng. Di sản ấy còn là một tinh thần dấn thân, một niềm tin bền bỉ rằng văn hóa dân tộc chính là sức mạnh nội sinh của đất nước và phải được gìn giữ, phát huy bằng những hành động cụ thể trong từng giai đoạn phát triển của dân tộc.
