Sân bay quân sự Biên Hòa năm 1968 (không ảnh tư liệu).
Hơn nửa thế kỷ sau những trận đánh quanh Sân bay Biên Hòa, một số dấu hỏi về nơi chôn cất các chiến sĩ hy sinh vẫn chưa có lời giải. Từ thông tin do một cựu chiến binh Hoa Kỳ chuyển giao, nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Texas Tech đang đối chiếu ba vị trí nghi vấn để hỗ trợ công tác tìm kiếm của Việt Nam. Những con số trên bản đồ chỉ có thể trở thành manh mối hữu ích khi được đặt cạnh ký ức của đồng đội, người dân và những người từng tham gia quy tập. Bài viết này là lời mời cùng góp lại những ký ức ấy.
1- Dưới lớp đất Biên Hòa, lịch sử vẫn còn những dấu hỏi
Nhắc đến Sân bay Biên Hòa, nhiều cựu chiến binh nhớ một chiến trường ác liệt. Có những người đã trở về kể lại trận đánh; có những người được đồng đội và gia đình tìm thấy sau nhiều năm. Cũng có những chiến sĩ mà hành trình cuối cùng vẫn chưa thể xác định: họ hy sinh ở đâu, được ai đưa đi chôn cất, và nơi ấy nay nằm dưới con đường, khu dân cư hay khoảng đất nào?
Công việc tìm kiếm ở Biên Hòa đã được tiến hành từ lâu. Báo Đồng Nai từng ghi nhận việc phát hiện, quy tập một mộ tập thể liệt sĩ liên quan đến trận đánh Sân bay Biên Hòa Tết Mậu Thân 1968. Năm 2022, lực lượng chức năng tiếp tục khai quật, tìm kiếm tại khu phố 7 và khu phố 9, phường Tân Phong cũ, sau khi tiếp nhận thông tin về những vị trí nghi có hố chôn tập thể. Những nỗ lực ấy cho thấy nhiều nguồn tin đã được kiểm tra trên thực địa; đồng thời, mỗi địa điểm nghi vấn mới vẫn cần được đối chiếu riêng, không thể mặc nhiên coi là ngôi mộ đã tìm thấy hay là một phần của cùng trận đánh.
Hiện nay, Texas Tech University – Vietnam Center & Sam Johnson Vietnam Archive (TTU–VNCA), thông qua Sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích trong Chiến tranh (VWAI), đang phối hợp hỗ trợ Ban Chỉ đạo Quốc gia 515 nghiên cứu, rà soát một nguồn tin khác do cựu chiến binh Hoa Kỳ chuyển giao.
Nguồn tin đề cập khu vực nghi có nơi chôn cất tập thể liên quan đến chiến sự ở Sân bay Biên Hòa và ghi lại ba vị trí cần xác minh.
Đó là một đầu mối đáng trân trọng, nhưng hiện chưa đủ để kết luận dưới lòng đất tại các vị trí ấy có hài cốt liệt sĩ. Chưa xác định được trận đánh cụ thể, đơn vị tham chiến, thời điểm chôn cất, số người hy sinh, cũng như mối liên hệ giữa ba vị trí. Chính những khoảng trống đó khiến lời kể của nhân chứng và hồ sơ địa phương trở nên đặc biệt cần thiết.
Vùng đất từng được gọi là phường Tân Phong, thành phố Biên Hòa, nay thuộc phường Tân Triều, tỉnh Đồng Nai. Qua nhiều lần thay đổi địa giới, mở đường và xây dựng, một địa điểm mà nhân chứng nhớ bằng tên xóm, con đường đất hoặc một miếu nhỏ có thể không còn hiện trên bản đồ mới. Việc xác định phường Tân Triều được thành lập từ phường Tân Phong cùng các địa bàn lân cận cũng giúp người cung cấp tin đối chiếu địa chỉ cũ với địa chỉ hiện hành.
2- Ba vị trí nghi vấn cần được đặt cạnh ký ức thực địa
Tài liệu đang nghiên cứu ghi ba cặp tọa độ: X1211973; Y698547, X1215658; Y698387 và X1213084; Y697358. Theo kết quả đối chiếu sơ bộ do nhóm nghiên cứu cung cấp, chúng lần lượt được thể hiện gần 10,95835°B; 106,81693°Đ, 10,99167°B; 106,81567°Đ và 10,96846°B; 106,80611°Đ trên hệ WGS84.
Các tọa độ gốc có thể là tọa độ phẳng dùng trong tài liệu khảo sát sau chiến tranh, thay vì tọa độ quân sự MGRS được ghi trực tiếp từ thời chiến. Cách hiểu này vẫn cần kiểm tra hệ quy chiếu, nguồn bản đồ và phương pháp chuyển đổi trước khi dùng để xác định vị trí ngoài thực địa. Sai khác trên bản đồ có thể dẫn việc tìm kiếm sang một khu đất khác. Vì thế, những con số trên là điểm để đối chiếu, chưa phải bằng chứng xác nhận mộ tập thể.
Nếu từng sống hoặc làm nhiệm vụ quanh sân bay, người ta có thể nhớ địa hình theo một cách khác: một đoạn hào chống tăng, lối vào cũ, hàng cây, bờ mương, miếu thờ, nền nhà, bãi đất trống hay con đường chỉ xuất hiện sau chiến tranh. Những dấu mốc nhỏ ấy đôi khi là cầu nối giữa tấm bản đồ và mặt đất hôm nay.
Báo Đồng Nai đã ghi nhận các manh mối từng được người dân và lực lượng chức năng kiểm tra ở khu phố 7, khu phố 9, phường Tân Phong cũ, trong đó có khu vực hào chống tăng, miếu Bà Bàu Hang và ngã ba đường Bò. Không nên tự ý đồng nhất những địa danh này với ba tọa độ mới. Tuy nhiên, các hồ sơ khảo sát cũ, sơ đồ đào tìm và lời khai nhân chứng từ những đợt tìm kiếm trước có thể giúp cơ quan chuyên môn nhận ra vị trí nào đã được kiểm tra, vị trí nào cần khảo sát tiếp.
Một ký ức riêng lẻ có thể mơ hồ sau hàng chục năm. Nhưng khi nhiều người cùng nhớ một lối đi, một lần phát hiện di vật hay một cuộc di dời hài cốt, những lời kể độc lập có thể bổ sung, kiểm tra lẫn nhau. Giá trị của nhân chứng không nằm ở chỗ phải nhớ chính xác mọi con số; đôi khi điều quý nhất là nói rõ mình tận mắt thấy gì, nghe ai kể, vào khoảng thời gian nào.
3- Xin góp lại một ký ức, một trang giấy, một dấu mốc
Chúng tôi mong nhận được thông tin từ các cựu chiến binh từng tham gia chiến đấu hoặc phục vụ quanh Sân bay Biên Hòa; cựu quân nhân, nhân viên từng làm việc trong khu vực sân bay; người dân sinh sống lâu năm tại Tân Phong, Tân Triều và vùng lân cận; cùng những cán bộ, chiến sĩ từng tham gia khảo sát, tìm kiếm, quy tập sau chiến tranh.
Điều cần tìm trước hết là diễn biến chiến sự. Đã có những trận tiến công, tập kích hoặc hoạt động quân sự nào quanh sân bay mà người cung cấp tin trực tiếp chứng kiến hoặc được đồng đội ghi lại? Đơn vị nào tham gia, tiếp cận theo hướng nào, có chiến sĩ hy sinh hoặc mất liên lạc ở khu vực nào? Một cuốn nhật ký, bản tường trình, danh sách quân số hay lá thư gửi gia đình có thể giúp xác định thời điểm và thu hẹp phạm vi tìm kiếm.
Điều cần tìm tiếp theo là thông tin về việc chôn cất. Ai đã nhìn thấy việc thu gom, chuyển đưa hoặc chôn cất người hy sinh? Địa điểm khi ấy được gọi là gì? Đó là nơi chôn tạm, một hố bom, đoạn công sự, khu đất cạnh đường hay một nghĩa địa dã chiến? Sau chiến tranh có ai từng phát hiện hài cốt, di vật; có đợt xây dựng nào phải di dời đất hoặc từng tổ chức quy tập tại đó?
Một sơ đồ vẽ tay, dù đơn giản, có thể rất hữu ích nếu ghi được hướng đường, khoảng cách tương đối và những mốc còn nhớ. Ảnh thời chiến, bản đồ cũ, hồi ký, biên bản quy tập, hồ sơ địa phương cũng vậy. Người cung cấp tin nên ghi kèm họ tên, cách liên hệ, thời gian mình biết sự việc và phân biệt rõ phần trực tiếp chứng kiến với phần được người khác kể lại. Những chi tiết còn chưa chắc chắn vẫn đáng được lưu giữ, miễn là được ghi đúng mức độ chắc chắn của chúng.
Đây cũng là lý do cần tiếp tục lắng nghe những người từng ở hai phía chiến tuyến. Chính một cựu chiến binh Hoa Kỳ đã chuyển giao nguồn tin đang được nghiên cứu; trước đó, thông tin từ những người lính Mỹ và nhân chứng Việt Nam cũng góp phần vào quá trình tìm kiếm tại Biên Hòa. Khi được kiểm tra cẩn trọng, ký ức của họ có thể phục vụ một mục đích chung: tìm lại người mất tích và trả lời cho những gia đình đã chờ đợi quá lâu.
Không ai nên tự đào tìm tại các vị trí nghi vấn. Khi phát hiện hài cốt hoặc di vật, việc cần làm là giữ nguyên hiện trạng trong khả năng có thể và báo ngay cho chính quyền, cơ quan quân sự địa phương để lực lượng có thẩm quyền kiểm tra. Còn với những lời kể, tấm ảnh và giấy tờ đang nằm trong gia đình, xin đừng vội nghĩ chúng quá ít ỏi để giúp ích. Hãy chuyển thông tin qua cơ quan chức năng địa phương hoặc đầu mối tiếp nhận chính thức của chương trình tìm kiếm để được ghi nhận, đối chiếu với hồ sơ hiện có.
Mỗi cuộc tìm kiếm liệt sĩ đều bắt đầu từ một câu hỏi chưa có lời đáp. Ba tọa độ ở Biên Hòa hiện vẫn là ba vị trí cần xác minh, gắn với nhiều điều chúng ta chưa biết. Nhưng phía sau các ký hiệu ấy có thể là số phận của những con người cụ thể: một người con mà cha mẹ từng ngóng tin, một người đồng đội được nhắc tên trong buổi gặp mặt, một người lính chưa có nơi để gia đình đến thắp hương.
Bắc Ninh, 27/9/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên Dự án TTU–VWAI)
