Hơn nửa thế kỷ sau ngày liệt sĩ Nguyễn Văn Đăng hy sinh, gia đình vẫn đi tìm nơi anh nằm lại. Từ Tây Nguyên đến An Giang, những chuyến đi và những lần hỏi tin chưa giúp người thân đón anh về quê hương.
Gần đây, lời kể của một cựu cán bộ Trung đoàn 20 về trận đánh tại chân dốc Bà Độ lại mở thêm hướng tìm kiếm. Trong thư gửi Dự án “Sáng kiến Tìm người người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (TTU-VWAI), gia đình tha thiết mong đồng đội, nhân chứng và những người lưu giữ tư liệu chiến tranh cùng giúp nối lại hành trình còn dang dở ấy.
1. Người lính ra đi mãi mãi ở tuổi mười tám
Liệt sĩ Nguyễn Văn Đăng sinh năm 1950, quê xã Ấm Thượng, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ; theo thông tin gia đình cung cấp, nay thuộc xã Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ. Tháng 7/1968, anh nhập ngũ. Người thanh niên quê Đất Tổ bước vào cuộc đời quân ngũ khi mới mười tám tuổi, rồi hy sinh ngày 15/01/1970, khi tuổi đời vừa chạm ngưỡng đôi mươi.
Hai mốc thời gian ấy nằm gần nhau trên một trang hồ sơ, nhưng phía sau là cả cuộc đời một người lính và nỗi nhớ kéo dài qua nhiều thế hệ trong gia đình. Chiến tranh đã lùi xa, quê hương đổi thay, những người thân cũng thêm tuổi. Riêng câu hỏi anh nằm ở đâu vẫn chưa có lời giải.
Theo thông tin gia đình, đơn vị trước khi anh hy sinh là Tiểu đoàn 5 KB; nơi an táng được ghi nhận là “Nghĩa trang mặt trận phía Nam”. Một dòng ghi chép tưởng như đã chỉ ra nơi yên nghỉ, nhưng lại quá rộng để người thân có thể tìm đến một phần mộ cụ thể. Gia đình đã tìm kiếm từ Tây Nguyên vào đến An Giang, vẫn chưa xác định được chính xác nơi anh hy sinh và nơi anh nằm lại.
Trong những tài liệu gia đình cung cấp, có văn bản trả lời của Phòng Chính trị Sư đoàn 330, đề ngày 12/9/2017, gửi bà Nguyễn Thị Bích Loan, em gái liệt sĩ. Văn bản nhắc đến anh Nguyễn Văn Đăng với cấp bậc Trung sĩ, chức vụ Tiểu đội phó, thuộc Tiểu đoàn 5 KB.
Đáng chú ý, kết quả tra cứu hồ sơ lưu trữ được đơn vị thông báo cho thấy anh hy sinh tại mặt trận Tây Nam Bộ, nhưng đơn vị không tìm được thi hài, nên không có phần mộ. Thông tin này khác với nội dung về việc an táng mà gia đình từng có. Muốn tìm anh, vì thế, cần tiếp tục đối chiếu các nguồn tư liệu để làm rõ cả hoàn cảnh hy sinh lẫn khả năng tìm kiếm hài cốt.
2. Những cái tên có thể nối lại một hành trình
Văn bản năm 2017 còn cung cấp một đầu mối về đơn vị: Tiểu đoàn 5 KB được xác định khi ấy là Tiểu đoàn Bộ binh 5, Trung đoàn Bộ binh 20, Sư đoàn Bộ binh 330. Tháng 12/1999, Trung đoàn 20 được bàn giao từ Sư đoàn Bộ binh 4 về đội hình Sư đoàn 330; hồ sơ từ giai đoạn trước mà đơn vị tiếp nhận được rất ít.
Những dòng giải thích ấy cho thấy trở ngại của công tác tìm kiếm. Trong chiến tranh, hồ sơ được ghi chép ngắn gọn, yêu cầu giữ bí mật cao; qua thời gian và những lần chuyển giao đơn vị, việc lần tìm một địa điểm hy sinh cụ thể càng khó khăn. Bởi vậy, một ký hiệu đơn vị được giải mã, một danh sách cũ hay lời kể của người từng trực tiếp chiến đấu đều có thể giúp mở thêm hướng xác minh.
Qua gặp gỡ cựu chiến binh và đối chiếu địa bàn hoạt động, đơn vị cho biết Trung đoàn 20 chiến đấu tại An Giang trong năm 1970. Hồ sơ còn ghi nhận bốn đồng đội hy sinh cùng ngày 15/01/1970 với liệt sĩ Nguyễn Văn Đăng.
Hai người được ghi nhận không tìm được thi hài là liệt sĩ Lê Văn Đính, sinh năm 1944, quê Tân Châu, Khoái Châu, Hưng Yên, và liệt sĩ Trần Sỹ Thêm, sinh năm 1951, quê Đông Kinh, Khoái Châu, Hưng Yên. Hai người được ghi nhận đã tìm được thi hài là liệt sĩ Nguyễn Văn Chương, sinh năm 1942, quê Thạch Thượng, Thạch Hà, Hà Tĩnh, an táng tại Núi Dài lớn, Tri Tôn, An Giang; và liệt sĩ Nguyễn Bá Nghìn, sinh năm 1941, quê Chấn Hưng, Tiên Lãng, Hải Phòng, an táng tại rừng tràm Ba Thê, thuộc thị trấn Óc Eo, Thoại Sơn, An Giang theo địa danh ghi trong văn bản.
Những cái tên ấy có thể giúp tìm đến gia đình, đồng đội hoặc người từng tham gia an táng các liệt sĩ. Tuy nhiên, việc cùng được ghi nhận ngày hy sinh chưa đủ để kết luận họ hy sinh trong cùng một trận đánh hay tại cùng địa điểm. Mỗi đầu mối vẫn cần được kiểm chứng, từng bước, bằng hồ sơ và lời kể có thể đối chiếu.
Manh mối gần nhất gia đình có được đến từ một người được gọi là ông Vân, nguyên Chính trị viên Trung đoàn 20 thời điểm đó. Theo lời kể do gia đình thuật lại, đầu năm 1970 tại khu vực được nhắc đến chỉ có một trận đánh chặn xe tăng địch, diễn ra ngày 09/01/1970 ở chân dốc Bà Độ, Tịnh Biên, An Giang.
Đây là thông tin quý, nhưng ngày trận đánh và ngày hy sinh trong hồ sơ cách nhau sáu ngày. Hiện chưa đủ căn cứ xác định liệt sĩ Nguyễn Văn Đăng có tham gia hoặc hy sinh liên quan đến trận đánh này. Điều gia đình cần lúc này là thêm người nhớ, thêm tài liệu để làm sáng tỏ mối liên hệ ấy.
3. Một ký ức được chia sẻ, một hy vọng được tiếp nối
Trong thư gửi Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (TTU-VWAI), gia đình mong được các nhà nghiên cứu hỗ trợ tìm kiếm trong các Hồ sơ Chứng tích chiến tranh đang lưu trữ tại Đại học Texas Tech; kết nối với các đồng đội từng chiến đấu cùng liệt sĩ Nguyễn Văn Đăng; những người từng công tác tại Tiểu đoàn 5 KB, Trung đoàn 20 và các đơn vị liên quan trong giai đoạn 1969–1970. Nhật ký chiến đấu, sơ đồ trận đánh, danh sách thương vong, ghi chép về việc an táng hoặc ký ức của người dân quanh chân dốc Bà Độ đều có thể mang lại thông tin cần thiết.
Gia đình gửi gắm một lời giản dị: “Chừng nào vẫn còn một tia hy vọng, gia đình vẫn mong muốn được tiếp tục.” Đó cũng là tâm nguyện của biết bao gia đình chưa tìm được người thân sau chiến tranh. Với họ, sự trở về bắt đầu từ việc biết thêm một điều có căn cứ: người lính đã chiến đấu ở đâu, hy sinh trong hoàn cảnh nào, đồng đội đã tìm kiếm anh ra sao. Mỗi khoảng trống được làm rõ đều giúp người ở lại đến gần hơn với người đã khuất.
Tri ân vì thế còn là sự kiên nhẫn lắng nghe một nhân chứng, gìn giữ một trang giấy cũ, chia sẻ một thông tin đúng và cùng xác minh một địa danh. Có thể trong ký ức của một người đồng đội, trong hồ sơ của một đơn vị, vẫn còn chi tiết mà gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Đăng đang chờ đợi.
Mọi thông tin liên quan, xin liên hệ bà Nguyễn Thị Bích Loan, em gái liệt sĩ Nguyễn Văn Đăng; điện thoại: 0983 216 415; địa chỉ: phường Từ Liêm, thành phố Hà Nội.
Từ quê hương Phú Thọ đến chiến trường An Giang, hành trình tìm anh vẫn đang tiếp tục. Mong rằng một lời kể được nhớ lại hôm nay, một tài liệu được tìm thấy hôm nay sẽ giúp gia đình tiến thêm một bước trên con đường đón người lính tuổi đôi mươi trở về.
Hà Nội, 13/11/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên Dự án TTU–VWAI)
