Hà Nội: Làng Trát Cầu từ truyền thống đến thương hiệu làng nghề chăn ga gối đệm

Miền đất trăm nghề bên bờ sông Nhuệ
Làng Trát Cầu thuộc thôn Tiền Phong, xã Thường Tín (trước đây là xã Tiền Phong, huyện Thường Tín), nằm bên bờ sông Nhuệ êm đềm — vùng đất vốn được xem là "đất trăm nghề" của xứ Hà Tây xưa. Từ trung tâm Hà Nội, đi dọc Quốc lộ 1 chừng mười tám cây số, qua ga Thường Tín rẽ phải, vượt cầu Chiếc là tới.
Trát Cầu nổi tiếng với nghề làm chăn, ga, gối, đệm — một nghề đã có truyền thống hơn một trăm năm, khởi nguồn từ những người thợ bật bông rong dạo bằng cây sa cán và dây cung, đi khắp Bắc Trung Nam. Ngày nay, gần như 100% người dân trong làng đều gắn bó với nghề này, hình thành nên một trung tâm sản xuất quy mô lớn với hơn 1.200 hộ và trên 50 doanh nghiệp.
Đền Trát Cầu và sự tích thần Cầu Mang
Trung tâm sinh hoạt văn hóa của làng là Đền Trát Cầu — ngôi đền cổ có lịch sử xây dựng từ thời Sùng Khang thứ nhất (1566), được tu bổ năm 1577. Ban đầu đền tọa lạc ở khu đất sát gò Đống Riêu, đến năm Cảnh Hưng 45 thì chuyển về vị trí sát xóm Chùa hiện nay. Ngôi đại bái được tu bổ lớn vào triều Gia Long 12 (1813). Năm 2002, đền Trát Cầu chính thức được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp thành phố.

Đền thờ Thần Cầu Mang — vị thần gắn với tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước cổ truyền, được chép trong sách Việt điện u linh từ thời Trần. Tương truyền, vua Lý đi cinh phạt Chiêm Thành, có vị tăng quan Hậu Lâm tâu rằng thần thác sinh vào cây ở chốn mây nước. Vua sai sứ tìm khắp trên bờ dưới bãi, được một khúc gỗ rất giống hình người, liền đặt hiệu là Hậu Thổ phu nhân. Đến đời vua Lý Anh Tông trời đại hạn, quần thần lập đàn ở Nam Giao tế trời, tôn thần Cầu Mang chuyên việc làm mưa — quả nhiên được trận mưa to. Từ đó, vua hạ lệnh: dưới Hậu Thổ phu nhân có Cầu Mang thần quân coi về mùa Xuân, mỗi mùa Xuân phải đem con trâu bằng đất đặt dưới đền thờ.
Sự tích này lý giải vì sao mỗi mùa xuân, dân làng Trát Cầu lại long trọng tổ chức tế lễ tại đền — vừa cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, vừa cầu cho công việc làm nghề suốt năm được hanh thông.
Lễ hội truyền thống xuân Bính Ngọ 2026
Theo Hương ước làng và thông báo của Ban Tổ chức, Lễ hội truyền thống làng Trát Cầu năm Bính Ngọ 2026 được tổ chức trong ba ngày chính: 10 — 11 — 12 tháng 3 âm lịch, gắn với Lễ Kỳ Phúc ngày 12 tháng 3. Một số hoạt động phụ trợ bắt đầu từ ngày 6/3 và kéo dài đến tận 18/3 âm lịch.
Mục đích của lễ hội, như Ban Tổ chức đã nêu rõ, là tôn vinh và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc cùng thuần phong mỹ tục của quê hương; bảo tồn và phát huy phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư"; tạo không khí phấn khởi, đoàn kết thống nhất; xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp; giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống văn hóa và đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc Việt Nam.
Lễ rước kiệu – Khoảnh khắc hùng tráng nhất 
Nếu phải chọn một khoảnh khắc đẹp nhất, hùng tráng nhất của lễ hội Trát Cầu — thì đó chính là lễ rước Thánh ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch. Theo tấm pano "Chương trình Rước Thánh" do Ban Tổ chức công bố, đoàn rước có 25 thành phần với khoảng 130 người tham gia trực tiếp — một quy mô khá lớn so với mặt bằng lễ hội làng ở đồng bằng Bắc Bộ.

Ba kiệu — Ba giai đoạn lịch sử
Khác với các lễ rước thông thường ở đồng bằng Bắc Bộ chỉ mang yếu tố tâm linh thuần túy, đoàn rước Trát Cầu có ba kiệu liên tiếp ở vị trí số 6, 7, 8 mang đậm dấu ấn cộng đồng làng nghề: Kiệu bằng Di tích văn hóa Miếu Trát Cầu (di sản tâm linh), Kiệu bằng Làng nghề Trát Cầu (di sản nghề thủ công), và Kiệu Nhãn hiệu tập thể Chăn, ga, gối đệm Trát Cầu (thương hiệu kinh tế hiện đại).
Đây là sự kết hợp rất hiếm thấy. Việc đưa cả "thương hiệu tập thể" — một khái niệm hiện đại gắn với đăng ký sở hữu trí tuệ — vào trong nghi thức rước Thánh truyền thống thể hiện rõ tinh thần "chuyển mình" của làng: không chỉ giữ nghề, mà còn tôn vinh thương hiệu chung của cộng đồng ngang hàng với các giá trị tâm linh tổ tiên.
Lộ trình đoàn rước cũng rất đặc biệt. Từ Đình Trát Cầu, đoàn đi qua đội 6, sang đội 7, đến trạm điện cũ rẽ sang đường bao làng. Đi đến giữa làng, vào đường Nhà văn hóa đội 7, qua trước cổng Chùa Đại Bi, vòng qua các chợ, theo tuyến đường làng về Dốc đá đội 5, rồi theo đường bao làng về tập kết tại Đền Trát Cầu. Mỗi bước chân của đoàn rước đi qua, là mỗi gia đình trong làng đứng ra cửa, chắp tay vái — một không khí thiêng liêng nhưng thật ấm áp, gần gũi.
Tiếng nói từ người dân – Niềm tự hào làng nghề
Niềm vui của những chị em phụ nữ trong làng: Có mặt tại lễ hội từ sáng sớm, bà Phạm Thị Thanh — đại diện cho chị em phụ nữ các xóm Đội 5, Đội 6 và Đội 7 — chia sẻ trong niềm xúc động khó giấu. Theo bà, mỗi xóm đều chuẩn bị một mâm lễ riêng dâng Ngài, và vì ba năm mới có một lần rước lớn, nên không khí đặc biệt trang trọng và háo hức.

Bà Thanh không giấu được niềm tự hào khi kể về hình ảnh các chị em trong tà áo dài thướt tha, trang nghiêm chờ đợi giây phút Kiệu rước đi qua xóm mình để dâng lễ. Bà cho biết thêm, vào ngày làng mở hội, những người con xa quê và du khách bốn phương đều tìm về tham dự rất đông. Không khí trong thôn, ngoài xóm tưng bừng, náo nhiệt và đầy phấn khởi — đúng tinh thần một lễ hội cộng đồng đích thực.
Tiếng gọi cội nguồn của những người con xa quê
Trở về quê hương đúng dịp lễ hội, ông Nghiêm Văn Chấn — người con của làng Trát Cầu hiện đang sinh sống tại Hà Nội — không giấu được niềm xúc động khi nói về ý nghĩa của ngày hội đối với những người con xa xứ như mình.

Với ông Chấn, hội làng còn mang một ý nghĩa thiêng liêng hơn — đó là dịp để con cháu thắp nén hương tưởng nhớ Thành hoàng làng, người có công giúp dân làng từ thuở sơ khai, và các bậc tiền nhân đã đặt nền móng cho cuộc sống hôm nay.
 

Tâm sự của người làm nghề
Là chủ Hộ kinh doanh cá thể Thuận Hằng — một trong những cơ sở sản xuất chăn ga gối đệm có uy tín tại làng — ông Nghiêm Xuân Thuận đã có những chia sẻ sâu sắc về bí quyết phát triển bền vững của nghề truyền thống Trát Cầu.
Theo ông Thuận, từ nghề Chăn, Len truyền thống nay phát triển thành Chăn, Ga, Gối, Đệm hiện đại, làng nghề Trát Cầu đã đi lên bằng sự kết hợp hài hòa giữa hai yếu tố: gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa, kỹ thuật từ tổ nghề; đồng thời mạnh dạn áp dụng công nghệ — từ thủ công sang sử dụng máy móc hiện đại. Sự kết hợp ấy, cùng với tư duy sáng tạo và đổi mới của lớp trẻ, đã tạo ra những sản phẩm đa dạng, chất lượng cao, có sức cạnh tranh trên thị trường.

Lời tâm sự mộc mạc của ông Thuận đã nói lên một triết lý sản xuất rất riêng của Trát Cầu: hiện đại hóa không bao giờ tách rời khỏi cội rễ. Mỗi chiếc chăn, mỗi tấm đệm xuất xưởng hôm nay đều mang trong mình không chỉ giá trị thương phẩm, mà cả lòng biết ơn với tổ nghề — những bậc tiền nhân đã đặt từng viên gạch đầu tiên cho ngôi nhà chung của làng nghề.
Để hiểu rõ hơn về hành trình phát triển có tổ chức của làng nghề Trát Cầu, phóng viên đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Công Cường — Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Chăn, Ga, Gối, Đệm Trát Cầu.
PV: Thưa ông, xin ông cho biết tổng quan về quá trình phát triển và những bước đi quan trọng của làng nghề Trát Cầu trong thời gian qua?
Ông Nguyễn Công Cường: Vâng, báo cáo với đồng chí, làng nghề Trát Cầu chúng tôi có truyền thống hơn một trăm năm rồi. Suốt quá trình phát triển, may mắn là làng nghề luôn được chính quyền các cấp quan tâm, tạo điều kiện rất nhiều — đặc biệt là về mặt bằng sản xuất.
Cụ thể, các cấp đã quy hoạch xây dựng cụm công nghiệp làng nghề ngay trên địa bàn, để bà con và các hộ sản xuất trong làng có diện tích rộng rãi, mạnh dạn đầu tư máy móc và công nghệ hiện đại. Từ đó, quy mô sản xuất được mở rộng, chất lượng sản phẩm cũng nâng lên đáng kể.
Cũng từ điều kiện thuận lợi đó, các hộ sản xuất chúng tôi đã cùng nhau liên kết lại, thành lập Hiệp hội Làng nghề Chăn, Ga, Gối, Đệm Trát Cầu. Mục đích là để cùng hỗ trợ nhau về chất lượng sản phẩm, chia sẻ kinh nghiệm và phát triển bền vững hơn.
Còn về Nhãn hiệu tập thể — qua thời gian hoạt động của Hiệp hội, chúng tôi đã hoàn tất việc đăng ký Nhãn hiệu tập thể cho sản phẩm của làng. Đây là một bước đi rất quan trọng, để dần dần, từng bước một, đưa sản phẩm hàng hóa của làng nghề Trát Cầu có được chỗ đứng vững chắc trên thị trường cả nước.
Lời chia sẻ ngắn gọn nhưng đầy đủ của ông Nguyễn Công Cường đã phác họa rõ nét chuỗi logic phát triển của làng nghề Trát Cầu: từ sự quan tâm của chính quyền về mặt bằng → đến sự liên kết tự nguyện của các hộ sản xuất thành Hiệp hội → đến việc xây dựng và bảo hộ Nhãn hiệu tập thể như một thương hiệu chung. Đây chính là lời giải thích thuyết phục nhất cho hình ảnh ba kiệu rước liên tiếp — Di tích văn hóa, Làng nghề và Nhãn hiệu tập thể — trong đoàn rước Thánh sáng mùng 10 tháng 3 âm lịch.
Chuyển mình – Từ nghề bật bông đến “thủ phủ” chăn ga
Theo các cụ cao niên, người Trát Cầu xưa kiếm sống bằng nghề bật bông. Mỗi nhóm hai người, mang theo cây sa cán và dây cung, đi khắp Bắc Trung Nam. Ai thuê là làm ngay tại nhà — một nghề rong dạo, vất vả, lam lũ. Nhưng từ nghề rong dạo ấy, qua hơn một trăm năm, Trát Cầu đã vươn lên trở thành trung tâm sản xuất chăn ga gối đệm lớn nhất cả nước.
Hiện nay, làng có hơn 1.200 hộ và trên 50 doanh nghiệp. Mỗi doanh nghiệp thường xuyên sử dụng khoảng 20 lao động. Sản phẩm Trát Cầu có sức cạnh tranh rất mạnh: so với các hãng lớn trong nước, chất lượng và mẫu mã không thua kém, nhưng giá thành thấp hơn từ 30% đến 40% — nhờ sự liên kết, tương trợ giữa hàng trăm cơ sở trong làng.
Bốn bước chuyển mình lớn
Hành trình chuyển mình của Trát Cầu có thể tóm gọn trong bốn bước đi mang tính chiến lược:
• Một là, công nghiệp hóa quy trình sản xuất: tiếng máy cào bông, máy may, máy chần đã thay thế dần các công cụ thủ công như cung bật bông, sa cán.
• Hai là, ứng dụng công nghệ số và thương mại điện tử: nhiều cơ sở đã đưa sản phẩm lên các sàn online, có những đơn hàng đã xuất khẩu ra nước ngoài.
• Ba là, quy hoạch sản xuất tập trung: huyện Thường Tín đã xây dựng cụm công nghiệp làng nghề, vừa mở rộng quy mô vừa giải quyết bài toán môi trường.
• Bốn là, hình thành Chợ Trát Cầu — không gian buôn bán chung, nơi các hộ tụ về hỗ trợ nhau bán hàng, livestream, làm hội chợ và đặc biệt là phát triển du lịch văn hóa làng nghề.
Mạch nguồn không cạn
Khi đoàn rước cuối cùng đã về tập kết tại Đền, khi tiếng trống hội đã lặng dần, khi những chiếc kiệu lộng lẫy được hạ xuống nhẹ nhàng — người ta mới có dịp ngồi lại và suy ngẫm.
Trát Cầu hôm nay không còn là cái làng bật bông rong dạo của ngày xưa. Nhưng những con người Trát Cầu vẫn vậy — vẫn cần cù, vẫn khéo léo, vẫn nhớ về tổ tiên, nhớ về tổ nghề, vẫn dạy con cháu đạo lý "Uống nước nhớ nguồn". Niềm tự hào trong giọng nói của bà Phạm Thị Thanh khi kể về tà áo dài chị em dâng lễ; sự xúc động của ông Nghiêm Văn Chấn khi nói về "mệnh lệnh" trở về cội nguồn; lòng biết ơn tổ nghiệp trong tâm sự của ông Nghiêm Xuân Thuận; và tầm nhìn chiến lược của ông Nguyễn Công Cường về Hiệp hội và Nhãn hiệu tập thể — tất cả đều cùng dệt nên một bức tranh sống động về một làng nghề biết gìn giữ cội rễ trong khi vẫn vươn mình phát triển.
Ba kiệu rước đặc biệt — Di tích văn hóa, Làng nghề và Nhãn hiệu tập thể — đi liền nhau trong đoàn rước Thánh chính là biểu tượng đẹp nhất, sống động nhất cho triết lý phát triển của Trát Cầu hôm nay: truyền thống và hiện đại không loại trừ nhau, tâm linh và kinh tế không tách rời nhau, quá khứ và tương lai cùng chung một mạch nguồn.
Có thể, một ngày nào đó, sản phẩm chăn ga gối đệm Trát Cầu sẽ có mặt ở khắp các thị trường lớn trên thế giới. Có thể, làng sẽ còn tiếp tục chuyển mình mạnh mẽ hơn nữa. Nhưng tin chắc rằng, mỗi độ tháng Ba âm lịch về, người Trát Cầu — dù làm ăn ở đâu, dù đi xa đến đâu — vẫn sẽ trở về. Trở về với Đền, với Đình, với hồi trống khai hội, với đoàn rước Thánh trang nghiêm. Trở về với cội rễ — nơi mọi sự bắt đầu.
Bởi một ngôi làng, dù phát triển đến đâu, sẽ chỉ thực sự giàu có khi vẫn còn giữ được hồn cốt của mình.