1. Nghị quyết 80 – dấu mốc điều chỉnh tư duy phát triển từ thực tiễn
Sự ra đời của Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam cần được nhìn nhận như một kết quả tất yếu của quá trình vận động thực tiễn, hơn là một quyết định mang tính thời điểm đơn thuần. Sau nhiều năm đất nước tập trung mạnh mẽ cho mục tiêu tăng trưởng, mở rộng không gian phát triển và hội nhập sâu vào kinh tế thế giới, những vấn đề nảy sinh trong đời sống xã hội đã đặt ra yêu cầu phải nhìn lại vai trò của văn hóa một cách căn cơ hơn. Thực tiễn cho thấy, khi văn hóa chưa được đặt đúng vị trí trong chiến lược phát triển, những thành quả kinh tế khó có thể chuyển hóa trọn vẹn thành chất lượng sống, sự gắn kết xã hội và sức mạnh tinh thần của quốc gia.
Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 80 xuất hiện như một sự điều chỉnh có tính chiến lược trong tư duy phát triển, nhằm tái cân bằng mối quan hệ giữa kinh tế, xã hội và văn hóa. Điểm đáng chú ý là Nghị quyết không đặt vấn đề “phát triển văn hóa” theo nghĩa hẹp của hoạt động ngành, mà tiếp cận văn hóa như một nền tảng chi phối chiều sâu và tính bền vững của toàn bộ tiến trình phát triển. Đây là bước chuyển quan trọng, cho thấy văn hóa không còn bị nhìn nhận như yếu tố đi sau để “bù đắp”, mà được coi là điều kiện tiên quyết để bảo đảm sự phát triển hài hòa và ổn định lâu dài.
2. Từ nhận thức lại vai trò văn hóa đến xác lập vị thế trụ cột
Một trong những đóng góp quan trọng của Nghị quyết 80 là việc xác lập rõ ràng vị thế của văn hóa trong cấu trúc phát triển quốc gia. Thay vì chỉ nhấn mạnh chức năng tinh thần hay giáo dục, Nghị quyết đặt văn hóa trong mối quan hệ trực tiếp với năng lực cạnh tranh, sức mạnh mềm và khả năng tự cường của đất nước. Cách tiếp cận này phản ánh sự thay đổi trong nhận thức: văn hóa không chỉ “đi cùng” phát triển, mà tham gia trực tiếp vào việc tạo lập động lực phát triển.
Việc khẳng định văn hóa là một trụ cột phát triển mang ý nghĩa không nhỏ đối với cả hệ thống quản lý và cộng đồng sáng tạo. Khi văn hóa được đặt ngang hàng với các lĩnh vực trọng yếu khác, điều đó đòi hỏi sự thay đổi trong cách hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và tổ chức thực hiện. Đồng thời, nó cũng gửi đi một thông điệp rõ ràng rằng các hoạt động sáng tạo, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa không còn là lĩnh vực “phụ trợ”, mà là bộ phận cấu thành của chiến lược phát triển quốc gia.
3. Văn hóa như nguồn lực nội sinh trong bối cảnh mới
Một điểm nhấn quan trọng khác của Nghị quyết 80 là cách nhìn nhận các giá trị văn hóa truyền thống và di sản dân tộc trong mối quan hệ với phát triển hiện đại. Thay vì chỉ tập trung vào bảo tồn theo nghĩa giữ gìn nguyên trạng, Nghị quyết đặt ra yêu cầu phát huy giá trị văn hóa như một nguồn lực nội sinh, có khả năng tham gia vào quá trình phát triển kinh tế – xã hội và hội nhập quốc tế.
Cách tiếp cận này mở ra khả năng chuyển hóa các giá trị văn hóa thành sức mạnh mềm, thành sản phẩm văn hóa và thành động lực cho các ngành công nghiệp sáng tạo. Đồng thời, nó cũng đặt ra thách thức không nhỏ: làm thế nào để việc khai thác giá trị văn hóa không làm mất đi chiều sâu bản sắc, mà ngược lại, góp phần làm giàu thêm đời sống tinh thần và khẳng định vị thế văn hóa Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.
4. Ý nghĩa định hướng của Nghị quyết đối với giai đoạn phát triển mới
Xét ở tầm dài hạn, Nghị quyết 80 không chỉ giải quyết những vấn đề trước mắt của lĩnh vực văn hóa, mà còn đóng vai trò định hướng cho giai đoạn phát triển mới của đất nước. Việc đặt văn hóa vào trung tâm của chiến lược phát triển cho thấy một lựa chọn mang tính nguyên tắc: phát triển không chỉ đo bằng tốc độ tăng trưởng, mà còn bằng chất lượng con người, môi trường xã hội và hệ giá trị chi phối đời sống cộng đồng.
Chính từ góc nhìn này, Nghị quyết 80 có thể được xem là một văn kiện mang tính nền tảng, góp phần định hình cách tiếp cận phát triển bền vững trong những năm tới. Văn hóa, theo tinh thần của Nghị quyết, không phải là phần “trang trí” cho phát triển, mà là yếu tố quyết định chiều sâu, bản lĩnh và sức sống lâu dài của quốc gia.
5. Con người – trục xoay của mọi chiến lược phát triển văn hóa
Một trong những điểm thể hiện rõ chiều sâu tư duy của Nghị quyết 80 là việc đặt con người vào vị trí trung tâm của toàn bộ chiến lược phát triển văn hóa. Đây không phải là một khẩu hiệu mang tính tuyên ngôn, mà là sự lựa chọn có tính nguyên lý: văn hóa chỉ thực sự tồn tại, vận hành và lan tỏa thông qua con người. Mọi thiết chế, chính sách hay hoạt động văn hóa, nếu tách rời con người với tư cách chủ thể sáng tạo và thụ hưởng, đều khó có thể phát huy hiệu quả lâu dài.
Việc nhấn mạnh vai trò trung tâm của con người cũng đồng nghĩa với sự thay đổi trong cách tiếp cận chính sách. Thay vì coi văn hóa chủ yếu là hệ thống di sản, lễ hội, công trình hay sản phẩm, Nghị quyết hướng sự quan tâm vào việc hình thành nhân cách, bồi dưỡng năng lực sáng tạo, nâng cao đời sống tinh thần và khơi dậy khát vọng cống hiến của con người Việt Nam trong bối cảnh mới. Đây là sự dịch chuyển từ tư duy “quản lý đối tượng” sang tư duy “phát triển chủ thể”, phản ánh bước tiến quan trọng trong nhận thức về văn hóa.
Ở chiều ngược lại, khi con người được đặt ở trung tâm, trách nhiệm của các chính sách văn hóa cũng trở nên rõ ràng hơn: mọi đầu tư cho văn hóa phải trả lời được câu hỏi liệu nó có góp phần làm cho con người sống nhân văn hơn, sáng tạo hơn, có bản lĩnh và khả năng thích ứng tốt hơn trước những biến động của thời đại hay không. Nếu không đạt được điều đó, thì dù hình thức có hoành tráng đến đâu, hiệu quả văn hóa cũng khó bền vững.
6. Xây dựng môi trường và hệ giá trị văn hóa: thách thức dài hạn nhưng không thể né tránh
Một nội dung quan trọng khác của Nghị quyết 80 là yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và hệ giá trị văn hóa phù hợp với giai đoạn phát triển mới của đất nước. Đây là lĩnh vực khó, bởi nó không thể đo đếm bằng những chỉ số kinh tế cụ thể, cũng không thể đạt được bằng các mệnh lệnh hành chính hay những chiến dịch ngắn hạn.
Môi trường văn hóa được hình thành từ tổng hòa của gia đình, nhà trường, cộng đồng, không gian công cộng và cả môi trường số. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, không gian mạng ngày càng trở thành một “mặt trận văn hóa” đặc biệt quan trọng, nơi các giá trị có thể được lan tỏa rất nhanh, nhưng cũng dễ bị xói mòn nếu thiếu định hướng. Nghị quyết 80, vì vậy, đặt ra yêu cầu phải chủ động kiến tạo môi trường văn hóa, thay vì chỉ phản ứng khi các vấn đề đã phát sinh.
Hệ giá trị văn hóa mà Nghị quyết hướng tới không phải là sự sao chép những chuẩn mực cũ, cũng không phải là sự phủ nhận truyền thống, mà là quá trình chọn lọc, kế thừa và phát triển. Đó là hệ giá trị vừa bám rễ trong bản sắc dân tộc, vừa đủ linh hoạt để thích ứng với đời sống hiện đại, hội nhập quốc tế và sự đa dạng của các lối sống đương đại. Đây là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, đồng thuận xã hội và đặc biệt là vai trò nêu gương của các chủ thể có ảnh hưởng trong đời sống văn hóa – xã hội.
7. Thể chế và nguồn lực: điều kiện quyết định để văn hóa “cất cánh”
Nếu coi con người là trung tâm và môi trường văn hóa là không gian vận hành, thì thể chế và nguồn lực chính là điều kiện quyết định để các mục tiêu của Nghị quyết 80 có thể đi vào cuộc sống. Thực tế nhiều năm qua cho thấy, không ít chủ trương đúng về văn hóa đã chậm được hiện thực hóa do vướng mắc về cơ chế tài chính, đầu tư và quản lý.
Nghị quyết 80 đặt vấn đề hoàn thiện thể chế như một đột phá chiến lược, trong đó nổi bật là yêu cầu đổi mới cơ chế đầu tư cho văn hóa. Điều này không chỉ dừng lại ở việc tăng chi ngân sách, mà quan trọng hơn là tạo ra các cơ chế linh hoạt để thu hút nguồn lực xã hội, thúc đẩy hợp tác công – tư và khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia phát triển văn hóa một cách lành mạnh, minh bạch.
Bên cạnh đó, các quy định liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan và bảo hộ sáng tạo cũng được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết. Khi quyền lợi của người sáng tạo chưa được bảo đảm đầy đủ, khi giá trị lao động trí tuệ chưa được tôn trọng đúng mức, thì rất khó hình thành một thị trường văn hóa năng động và một nền công nghiệp sáng tạo phát triển đúng tầm. Việc tháo gỡ những “nút thắt” này không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với văn hóa như một lĩnh vực lao động đặc thù.
8. Từ nghị quyết đến đời sống: yêu cầu về sự nhất quán và bền bỉ
Một nghị quyết dù được xây dựng công phu đến đâu cũng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được triển khai một cách nhất quán và bền bỉ trong thực tiễn. Với Nghị quyết 80, thách thức lớn nhất không nằm ở việc xác định mục tiêu, mà ở khả năng biến các định hướng lớn thành những chương trình, dự án và hành động cụ thể, phù hợp với từng lĩnh vực, từng địa phương và từng nhóm đối tượng.
Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, cũng như sự tham gia chủ động của xã hội, của giới trí thức, văn nghệ sĩ và những người làm văn hóa chuyên nghiệp. Văn hóa không thể phát triển nếu chỉ trông chờ vào mệnh lệnh từ trên xuống, mà cần được nuôi dưỡng từ thực tiễn đời sống, từ nhu cầu và sáng kiến của cộng đồng.
Ở góc độ đó, Nghị quyết 80 có thể được xem như một khung tư duy và định hướng chiến lược, còn thành công hay không phụ thuộc rất lớn vào cách chúng ta tổ chức thực hiện. Nếu giữ được tinh thần nhất quán, kiên trì và tôn trọng quy luật phát triển của văn hóa, Nghị quyết này hoàn toàn có thể trở thành nền tảng quan trọng để văn hóa Việt Nam phát triển đúng tầm trong giai đoạn mới.
Kết luận: Văn hóa như một chiến lược phát triển dài hạn
Nhìn một cách tổng thể, Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam không chỉ là sự bổ sung hay điều chỉnh chính sách trong một lĩnh vực cụ thể, mà là dấu mốc thể hiện sự chín muồi trong tư duy phát triển của đất nước. Việc đặt văn hóa vào vị trí trụ cột, gắn chặt với xây dựng con người và phát triển bền vững, cho thấy một cách tiếp cận dài hạn, vượt ra khỏi logic tăng trưởng thuần túy để hướng tới chất lượng phát triển.
Giá trị lớn nhất của Nghị quyết không nằm ở số lượng nhiệm vụ hay giải pháp được liệt kê, mà ở tinh thần xuyên suốt: coi văn hóa là nguồn lực nội sinh, là sức mạnh mềm và là không gian hình thành bản lĩnh, nhân cách và khát vọng của con người Việt Nam. Khi văn hóa được nhìn nhận như một chiến lược, chứ không phải một lĩnh vực sự vụ, thì mọi quyết sách liên quan đến kinh tế, xã hội, giáo dục hay khoa học – công nghệ đều cần được soi chiếu từ góc độ văn hóa.
Tuy nhiên, cũng cần thẳng thắn nhìn nhận rằng con đường hiện thực hóa Nghị quyết 80 sẽ không bằng phẳng. Những thay đổi sâu sắc về con người, môi trường và hệ giá trị văn hóa đòi hỏi thời gian, sự kiên nhẫn và đặc biệt là sự nhất quán trong tổ chức thực hiện. Nếu thiếu quyết tâm chính trị, nếu triển khai theo phong trào hoặc hình thức, thì những mục tiêu lớn rất dễ bị bào mòn trong thực tiễn.
Ở chiều ngược lại, nếu Nghị quyết được triển khai một cách bài bản, gắn với cải cách thể chế, khơi thông nguồn lực và phát huy vai trò của xã hội, văn hóa hoàn toàn có thể trở thành động lực phát triển mới, góp phần nâng cao sức cạnh tranh quốc gia và vị thế của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập. Khi đó, văn hóa không chỉ là “nền tảng tinh thần” được nhắc đến trong các văn kiện, mà sẽ hiện diện sống động trong đời sống xã hội, trong hành vi ứng xử, trong sáng tạo nghệ thuật và trong khát vọng phát triển của mỗi con người.
Có thể nói, Nghị quyết 80 đã mở ra một cánh cửa quan trọng. Vấn đề còn lại là chúng ta bước qua cánh cửa ấy với tâm thế nào: coi văn hóa là việc của riêng một ngành, hay coi đó là công việc chung của toàn xã hội; xem văn hóa là chi phí, hay là đầu tư cho tương lai. Câu trả lời cho những lựa chọn ấy sẽ quyết định việc Nghị quyết 80 dừng lại ở tầm định hướng, hay thực sự trở thành động lực thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước trong những năm tới.
