Trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của người Việt, Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ giữ một vị trí đặc biệt, không chỉ bởi chiều sâu lịch sử hình thành mà còn bởi sức sống bền bỉ và khả năng thích ứng linh hoạt trong đời sống xã hội qua nhiều thế kỷ. Việc UNESCO ghi danh di sản này năm 2016 là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với một hình thức tín ngưỡng dân gian tiêu biểu, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và triết lý sống của người Việt.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy quá trình “lan tỏa” của di sản trong xã hội đương đại đang đặt ra nhiều vấn đề đáng quan tâm. Một mặt, tín ngưỡng thờ Mẫu ngày càng thu hút sự tham gia của đông đảo cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ; mặt khác, không ít biểu hiện thực hành thiếu chuẩn mực, tách rời bối cảnh văn hóa - tín ngưỡng nguyên gốc, thậm chí lợi dụng niềm tin tâm linh để trục lợi cá nhân, đã và đang làm biến dạng giá trị di sản.
Trước thực trạng đó, việc nhận diện đúng giá trị của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, đồng thời định hướng thực hành một cách đúng đắn, chuẩn mực, trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm bảo tồn di sản đúng nghĩa, tránh nguy cơ sai lệch, thương mại hóa và đánh mất bản sắc.
Theo nhiều công trình nghiên cứu văn hóa - lịch sử, tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt hình thành từ rất sớm, gắn liền với tín ngưỡng phồn thực và sự tôn vinh vai trò của người phụ nữ trong xã hội nông nghiệp lúa nước. Đến khoảng thế kỷ XVI, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ dần định hình rõ nét, trở thành một sinh hoạt văn hóa - tâm linh có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống cộng đồng.
Hệ thống Tam phủ (Thiên phủ, Nhạc phủ, Thoải phủ), sau này phát triển thành Tứ phủ, phản ánh cách người Việt quan niệm về vũ trụ, thiên nhiên và mối quan hệ hài hòa giữa con người với thế giới siêu nhiên. Các vị Thánh Mẫu không chỉ là đối tượng thờ phụng mà còn là biểu tượng của lòng bao dung, che chở và khát vọng về cuộc sống an lành, ấm no, hạnh phúc.
Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được giới nghiên cứu đánh giá là một hệ thống di sản tổng hợp, nơi hội tụ và bảo lưu nhiều loại hình văn hóa dân gian đặc sắc. Từ nghi lễ, lễ hội, hầu đồng, hát chầu văn đến trang phục, âm nhạc, múa, mỹ thuật, tất cả được kết hợp hài hòa, tạo nên một không gian diễn xướng mang đậm bản sắc văn hóa Việt.
Đặc biệt, nghi lễ hầu đồng - trung tâm của thực hành tín ngưỡng - được xem là “kho tàng sống” lưu giữ các giá trị văn học, âm nhạc, vũ đạo và nghệ thuật trình diễn dân gian. Trong đó, văn học dân gian được thể hiện qua hệ thống văn chầu ca ngợi công đức các Thánh; âm nhạc kết tinh trong loại hình hát chầu văn - một thể loại âm nhạc nghi lễ độc đáo; vũ đạo phong phú với hàng chục điệu múa mang tính biểu trưng như múa kiếm, múa quạt, chèo thuyền, thêu hoa, dệt gấm… Chính sự tích hợp đa dạng này đã khiến hầu đồng được các chuyên gia văn hóa quốc tế đánh giá cao và xem là một trong những hình thức diễn xướng dân gian đặc sắc của Việt Nam.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều biến động, tín ngưỡng thờ Mẫu tiếp tục đóng vai trò là điểm tựa tinh thần cho nhiều tầng lớp nhân dân. Không gian thực hành tín ngưỡng trở thành nơi con người gửi gắm niềm tin, tìm kiếm sự cân bằng tâm lý và kết nối với cộng đồng.
Thông qua các nghi lễ, lễ hội, tín ngưỡng thờ Mẫu góp phần củng cố mối quan hệ xã hội, tăng cường tính cố kết cộng đồng và duy trì các chuẩn mực đạo đức truyền thống như lòng hiếu thảo, sự nhân ái, khoan dung.
Tín ngưỡng thờ Mẫu là minh chứng sinh động cho khả năng bảo tồn và truyền lưu bản sắc văn hóa dân tộc qua nhiều thế hệ. Việc di sản được thực hành liên tục trong cộng đồng, thông qua cơ chế truyền dạy “thầy - trò”, “gia đình - dòng họ”, giúp các giá trị văn hóa không bị gián đoạn, đồng thời thích ứng linh hoạt với đời sống hiện đại. Đây cũng là yếu tố quan trọng góp phần thúc đẩy đối thoại văn hóa, tôn trọng sự đa dạng văn hóa - một trong những mục tiêu cốt lõi của Công ước UNESCO 2003.
Bên cạnh những giá trị tích cực, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu hiện nay cũng đối mặt với nguy cơ bị thương mại hóa. Một số cá nhân lợi dụng niềm tin tâm linh của người dân để trục lợi, đặt nặng vấn đề tiền bạc, lễ vật, làm mất đi tính thiêng và nhân văn của di sản.
Những biểu hiện này không chỉ gây bức xúc trong dư luận mà còn làm sai lệch nhận thức của xã hội về tín ngưỡng thờ Mẫu, khiến nhiều người có cái nhìn phiến diện, tiêu cực đối với những người thực hành chân chính.
Trường hợp Liên hoan hát văn, hát chầu văn tỉnh Bắc Ninh lần thứ II (năm 2024) tổ chức diễn xướng hầu đồng trên sân khấu đã cho thấy những hệ lụy của việc tách nghi lễ khỏi không gian thực hành nguyên gốc. Theo Cục Di sản văn hóa, đây là hành vi xâm phạm tập tục, kiêng kỵ và làm sai lệch bản chất của di sản, không phù hợp với tinh thần bảo vệ di sản theo Công ước 2003 và Luật Di sản văn hóa Việt Nam.
Các nhà nghiên cứu đều khẳng định, cộng đồng thực hành chính là chủ thể sáng tạo, bảo tồn và truyền lưu di sản. Do đó, việc chấn chỉnh những lệch lạc trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu trước hết cần xuất phát từ ý thức trách nhiệm của chính những người trực tiếp tham gia nghi lễ.
Những năm qua, các cơ quan quản lý đã ban hành nhiều chính sách, quy định nhằm quản lý lễ hội và bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể. Các hoạt động nghiên cứu khoa học, đào tạo, tôn vinh nghệ nhân, cùng việc tăng cường thanh tra, kiểm tra các hoạt động thực hành di sản đã góp phần định hướng việc bảo tồn và phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu theo đúng chuẩn mực.
Việc bảo tồn di sản theo nguyên gốc, tránh biến tướng, thương mại hóa không chỉ thể hiện cam kết của Nhà nước mà còn là sự đồng thuận giữa cơ quan quản lý và cộng đồng thực hành, nhằm bảo đảm tính bền vững của di sản trong đời sống đương đại.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là một di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, kết tinh nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần của dân tộc. Việc UNESCO ghi danh di sản này không chỉ là niềm tự hào mà còn đặt ra trách nhiệm lớn lao trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị.
Trong bối cảnh hiện nay, nhận diện đúng giá trị và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu một cách chuẩn mực chính là chìa khóa để bảo tồn di sản đúng nghĩa, tránh những lệch lạc, biến tướng làm sai lệch bản chất. Điều này đòi hỏi sự chung tay của cộng đồng thực hành, các nghệ nhân, nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý nhà nước.
Chỉ khi “hiểu đúng để thực hành đúng”, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ mới có thể tiếp tục lan tỏa bền vững trong đời sống xã hội, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và thúc đẩy đối thoại, tôn trọng sự đa dạng văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa.
