Khai hạ lễ hội lớn nhất của cộng đồng người Mường tỉnh Phú Thọ
Lễ hội Khai hạ là lễ hội dân gian truyền thống lớn nhất của người Mường (tỉnh Hòa Bình cũ, nay là Phú Thọ), gắn với nền nông nghiệp lúa nước và mang đậm dấu ấn văn minh Việt cổ. Lễ hội là sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng người Mường, đặc biệt tại bốn vùng Mường lớn: Bi, Vang, Thàng, Động. Tại tỉnh Hòa Bình cũ, lễ hội được tổ chức vào những thời điểm và địa điểm khác nhau ở mỗi vùng Mường, gắn với các di tích thờ những vị thần có công lập đất, lập Mường. Khai hạ thể hiện lòng tôn kính thần linh, tưởng nhớ tiền nhân và cầu mong mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Đây là dịp để cộng đồng tri ân những bậc tiền nhân có công khai phá đất đai, lập nên mường bản; đồng thời bày tỏ lòng tôn kính đối với các vị thần linh được tin là đã che chở, bảo hộ cho cuộc sống của người dân. Thông qua các nghi thức truyền thống, lễ hội gửi gắm ước vọng về một năm mới thuận hòa, mùa màng tươi tốt, đời sống đủ đầy và bản làng yên vui. Từ đó, tinh thần đoàn kết, lòng tự hào về cội nguồn và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc tiếp tục được bồi đắp trong mỗi người dân.
Sự kiện có sự tham gia phối hợp của nhiều xã, phường trong tỉnh như Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động, Mường Hoa, Toàn Thắng, Vân Sơn, Tân Lạc, Thanh Sơn, Tu Vũ, Sông Lô và phường Vân Phú. Việc huy động sự tham gia rộng khắp của các địa phương cho thấy tính cộng đồng sâu sắc, đồng thời khẳng định quyết tâm chung trong việc gìn giữ và quảng bá văn hóa Mường.
Nét đặc sắc trong lễ hội truyền thống Khai hạ dân tộc Mường
Lễ hội gồm hai phần chính là phần lễ và phần hội. Phần lễ được tổ chức trang trọng với các nghi lễ truyền thống như cúng Thổ công, Thành Hoàng, rước kiệu Quốc Mẫu Hoàng Bà, nghi thức xuống đồng đầu xuân và tế lễ tại miếu thờ.
Phần hội diễn ra sôi nổi với hàng loạt hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian đặc sắc. Bên cạnh đó, Lễ hội còn tổ chức trình diễn nghề truyền thống, giao lưu hát xoan, trống quân, trưng bày sản phẩm OCOP, tư vấn giới thiệu việc làm và đốt lửa trại đêm hội.
Phần lễ được tổ chức trang trọng với các nghi thức cúng Thổ công, Thổ địa, Thành Hoàng tại miếu thờ. Nghi thức rước Quốc Mẫu Hoàng Bà từ Miếu thờ xóm Lũy về khu vực trung tâm lễ hội được thực hiện trong không khí trang nghiêm, thể hiện sự tôn kính và niềm tin tâm linh của cộng đồng.
Một trong những điểm nhấn đặc sắc là màn diễn xướng Mo kết hợp chiêng Mường và nghi thức xuống đồng đầu xuân tại ruộng Nà Trùng. Hình ảnh những đường cày mở đất đầu năm mang ý nghĩa biểu tượng cho sự khởi đầu mới, thể hiện niềm tin vào mùa vụ thuận lợi và cuộc sống ấm no. Các yếu tố nghi lễ không chỉ tái hiện truyền thống mà còn góp phần giáo dục thế hệ trẻ về giá trị văn hóa cội nguồn.
Song song với phần lễ trang trọng là chuỗi hoạt động hội đa dạng và giàu sắc màu. Nhiều nội dung thi và trình diễn được tổ chức như: trình diễn trang phục truyền thống Mường; trưng bày trại văn hóa; thi ẩm thực; thi hát đối, séc bùa; giải bóng chuyền và các trò chơi dân gian.
Đặc biệt, lễ hội năm nay có sự góp mặt của các loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của Đất Tổ như Hát Xoan (phường Vân Phú) và Trống quân (xã Sông Lô). Sự giao thoa giữa văn hóa Mường với các di sản khác trong tỉnh tạo nên bức tranh văn hóa phong phú, góp phần mở rộng không gian giao lưu và quảng bá hình ảnh địa phương.
Bên cạnh đó, các hoạt động trình diễn nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, làm rượu cần, thiêu rượu, làm lịch tre (Lịch Đoi) cùng các tiết mục dân ca, trình tấu chiêng, thổi sáo, múa sạp… mang đến cho du khách cơ hội tiếp cận trực tiếp với đời sống văn hóa bản địa.
Chương trình nghệ thuật chào mừng được chuẩn bị công phu với sự tham gia của hơn 400 nghệ nhân hòa tấu chiêng Mường, tạo nên không gian âm thanh hoành tráng, đậm bản sắc. Hoạt động lửa trại đêm hội được kỳ vọng sẽ trở thành điểm nhấn gắn kết cộng đồng và thu hút đông đảo du khách.
Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường tỉnh Phú Thọ năm 2026 không chỉ là sự kiện văn hóa - tín ngưỡng thường niên mà còn là cơ hội quan trọng để quảng bá hình ảnh vùng đất Mường Bi giàu truyền thống. Thông qua lễ hội, du khách có thể cảm nhận rõ nét không gian văn hóa đặc trưng, sự mộc mạc, hiếu khách và khát vọng phát triển của người dân nơi đây trong mùa Xuân mới.
Lễ hội Khai hạ là lễ hội dân gian truyền thống lớn nhất của người Mường (tỉnh Hòa Bình cũ), sau sát nhập là tỉnh Phú Thọ mới, gắn với nền nông nghiệp lúa nước và mang đậm dấu ấn văn minh Việt cổ. Lễ hội là sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng người Mường, đặc biệt tại bốn vùng Mường lớn: Bi, Vang, Thàng, Động.
Tại tỉnh Hòa Bình cũ, lễ hội được tổ chức vào những thời điểm và địa điểm khác nhau ở mỗi vùng Mường, gắn với các di tích thờ những vị thần có công lập đất, lập Mường. Khai hạ thể hiện lòng tôn kính thần linh, tưởng nhớ tiền nhân và cầu mong mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Năm 2022, Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
