Đây là một bộ phận đặc biệt quan trọng trong hệ thống chính sách an sinh xã hội, đồng thời là biểu hiện sinh động của bản chất tốt đẹp của chế độ xã hội chủ nghĩa, thể hiện sự tri ân sâu sắc đối với những người đã và đang cống hiến cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với những người có công với cách mạng. Người từng căn dặn: “Thương binh, bệnh binh, gia đình quân nhân và gia đình liệt sĩ là những người có công với Tổ quốc, với Nhân dân. Cho nên bổn phận của chúng ta là phải biết ơn, phải thương yêu và giúp đỡ họ.”. Lời dạy giản dị nhưng hàm chứa ý nghĩa nhân văn sâu sắc ấy đã trở thành nền tảng tư tưởng xuyên suốt trong việc hoạch định và thực hiện chính sách hậu phương quân đội của Đảng, Nhà nước và Quân đội nhân dân Việt Nam.
Trong mọi giai đoạn cách mạng, Đảng ta luôn xác định công tác chính sách hậu phương là một bộ phận quan trọng của chiến lược xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng đã khẳng định: "Quan tâm chăm sóc thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ và những người có công với cách mạng, coi đó vừa là trách nhiệm của Nhà nước, vừa là trách nhiệm của toàn dân." . Tiếp nối tư duy đó, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh mục tiêu bảo đảm mức sống của gia đình người có công từ mức trung bình khá trở lên so với cộng đồng dân cư nơi cư trú. Đây không chỉ là chủ trương mang tính chính sách mà còn là sự khẳng định nhất quán về đạo lý, về trách nhiệm chính trị và nghĩa tình của dân tộc đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc.
Nhìn lại lịch sử dân tộc, có thể thấy mỗi thắng lợi của cách mạng Việt Nam đều gắn liền với sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc và sự chăm lo chu đáo đối với hậu phương quân đội. Trong các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, hàng triệu thanh niên đã hăng hái lên đường nhập ngũ với niềm tin rằng phía sau mình luôn có Đảng, Nhà nước và Nhân dân chăm lo cho gia đình. Chính niềm tin ấy đã tiếp thêm sức mạnh để các thế hệ cán bộ, chiến sĩ vượt qua muôn vàn gian khổ, lập nên những chiến công hiển hách, viết nên những trang sử vàng chói lọi của dân tộc.
Bước vào thời kỳ đổi mới và Hội nhập quốc tế, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc đặt ra những yêu cầu mới đối với Quân đội nhân dân Việt Nam. Việc xây dựng quân đội "Cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại" không chỉ đòi hỏi đầu tư về vũ khí, trang bị, khoa học - công nghệ mà còn phải chăm lo tốt hơn đời sống vật chất, tinh thần của cán bộ, chiến sĩ và gia đình quân nhân. Khi hậu phương được quan tâm, quân nhân sẽ yên tâm công tác, sẵn sàng nhận và hoàn thành mọi nhiệm vụ, kể cả ở những địa bàn biên giới, hải đảo, vùng sâu, vùng xa hay trong các nhiệm vụ gìn giữ hòa bình quốc tế, phòng, chống thiên tai, dịch bệnh và cứu hộ, cứu nạn.
Có thể khẳng định, chính sách hậu phương quân đội không đơn thuần là một chế độ phúc lợi xã hội mà còn là nhân tố quan trọng góp phần xây dựng "thế trận lòng dân" vững chắc. Mỗi chính sách đúng đắn, mỗi việc làm thiết thực đối với gia đình quân nhân, thương binh, bệnh binh và người có công đều góp phần củng cố niềm tin của cán bộ, chiến sĩ đối với Đảng, Nhà nước; đồng thời tăng cường sự gắn bó máu thịt giữa quân đội với Nhân dân. Đây chính là nguồn sức mạnh nội sinh vô cùng to lớn, tạo nên nền quốc phòng toàn dân ngày càng vững mạnh.
Nhận thức sâu sắc ý nghĩa đó, những năm qua Quân đội nhân dân Việt Nam đã chủ động tham mưu với Đảng, Nhà nước ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng nhằm chăm lo ngày càng tốt hơn đối với quân nhân và hậu phương quân đội. Hệ thống chính sách đối với người có công, quân nhân tại ngũ, quân nhân xuất ngũ và thân nhân quân nhân từng bước được hoàn thiện theo hướng đồng bộ, nhân văn và phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới. Nhiều chính sách đã đi vào cuộc sống, tạo được sự đồng thuận cao trong xã hội, góp phần xây dựng hình ảnh cao đẹp của Quân đội nhân dân Việt Nam – đội quân từ Nhân dân mà ra, vì Nhân dân mà chiến đấu và phục vụ.
Trong những năm gần đây, cùng với việc xây dựng Quân đội theo hướng "cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại", công tác hậu phương quân đội ngày càng được quan tâm bằng nhiều chủ trương, chính sách thiết thực, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Từ việc hoàn thiện hệ thống chính sách pháp luật đến triển khai các chương trình an sinh xã hội, chăm lo người có công, gia đình quân nhân, quân nhân xuất ngũ..., tất cả đều hướng tới mục tiêu cao nhất là không để những người đã cống hiến cho Tổ quốc và gia đình họ bị thiệt thòi trong cuộc sống.
Một trong những điểm sáng nổi bật là chính sách về nhà ở đối với lực lượng vũ trang. Những năm qua, Bộ Quốc phòng phối hợp với các bộ, ngành và địa phương triển khai nhiều dự án nhà ở công vụ, nhà ở xã hội dành cho sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp và người lao động trong quân đội. Đây không chỉ là giải pháp tháo gỡ khó khăn về chỗ ở mà còn góp phần ổn định cuộc sống gia đình, tạo điều kiện để cán bộ, chiến sĩ yên tâm công tác lâu dài, nhất là đối với lực lượng công tác ở những địa bàn chiến lược, vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo.
Song song với đó, chế độ bảo hiểm y tế đối với thân nhân quân nhân được thực hiện ngày càng đầy đủ, hiệu quả. Hàng triệu lượt thân nhân quân nhân được cấp thẻ bảo hiểm y tế, được chăm sóc sức khỏe theo đúng quy định, giảm bớt gánh nặng tài chính cho các gia đình có người đang làm nhiệm vụ trong quân đội. Chính sách này tuy bình dị nhưng mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với hậu phương của những người đang ngày đêm bảo vệ độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc.
Đối với thanh niên thực hiện nghĩa vụ quân sự, nhiều chính sách ưu đãi tiếp tục được bổ sung và hoàn thiện. Từ khi nhập ngũ đến khi hoàn thành nghĩa vụ, quân nhân đều được bảo đảm các chế độ về phụ cấp, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, học tập, rèn luyện và chăm sóc sức khỏe. Sau khi xuất ngũ, thanh niên được hỗ trợ đào tạo nghề, tư vấn, giới thiệu việc làm, được cộng điểm hoặc ưu tiên trong tuyển dụng vào một số cơ quan, doanh nghiệp theo quy định. Nhiều địa phương còn chủ động liên kết với doanh nghiệp để tiếp nhận quân nhân xuất ngũ vào làm việc; hỗ trợ vay vốn sản xuất, kinh doanh; tạo điều kiện để nhiều cựu quân nhân khởi nghiệp thành công. Những chính sách ấy đã tạo động lực mạnh mẽ để thanh niên yên tâm lên đường làm nghĩa vụ thiêng liêng đối với Tổ quốc.
Bên cạnh các chính sách về đời sống, phong trào "Đền ơn đáp nghĩa" tiếp tục được triển khai sâu rộng và trở thành nét đẹp văn hóa của xã hội Việt Nam. Hằng năm, vào dịp Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7, các cấp, các ngành, đơn vị quân đội và địa phương đều tổ chức nhiều hoạt động thiết thực như thăm hỏi, tặng quà, khám bệnh, cấp thuốc miễn phí, sửa chữa và xây dựng nhà tình nghĩa, trao sổ tiết kiệm tình nghĩa, nhận phụng dưỡng Mẹ Việt Nam Anh hùng, chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ và các công trình ghi công liệt sĩ. Những việc làm đầy nghĩa tình ấy không chỉ giúp cải thiện đời sống của các gia đình chính sách mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, lòng biết ơn và trách nhiệm công dân cho thế hệ trẻ.
Một trong những nhiệm vụ mang ý nghĩa đặc biệt thiêng liêng là Chiến dịch cao điểm “500 ngày đêm thi đua hoàn thành 3.000 hài cốt liệt sĩ”. Dù chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng hành trình đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với quê hương vẫn chưa bao giờ dừng lại. Những cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn lặng lẽ vượt rừng sâu, băng núi cao, tìm kiếm trên khắp các chiến trường xưa trong nước và ở nước bạn Lào, Campuchia. Mỗi hài cốt liệt sĩ được tìm thấy là thêm một gia đình vơi bớt nỗi đau chờ đợi, thêm một minh chứng sinh động cho đạo lý "Nghĩa tử là nghĩa tận" của dân tộc Việt Nam.
Cùng với đó, nhiều mô hình giàu tính nhân văn như "Nghĩa tình đồng đội", "Mái ấm đồng đội", "Xuân biên cương - Tết hải đảo", "Ngôi nhà 100 đồng", "Tết quân - dân"... đã được triển khai rộng khắp trong toàn quân. Những chương trình này không chỉ huy động nguồn lực chăm lo cho quân nhân và gia đình có hoàn cảnh khó khăn mà còn góp phần lan tỏa hình ảnh cao đẹp của "Bộ đội Cụ Hồ" trong lòng Nhân dân. Đó là hình ảnh những người lính luôn sẵn sàng sẻ chia với đồng chí, đồng đội, hết lòng phục vụ Nhân dân, dù trong thời chiến hay thời bình.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả rất đáng ghi nhận, việc thực hiện chính sách hậu phương quân đội vẫn còn không ít khó khăn. Một số chính sách chưa theo kịp tốc độ phát triển của đời sống kinh tế - xã hội; việc giải quyết chế độ đối với một số đối tượng còn kéo dài; vẫn còn những gia đình người có công, thân nhân quân nhân ở vùng sâu, vùng xa có cuộc sống chưa thật sự ổn định. Việc huy động nguồn lực xã hội hóa ở một số địa phương còn hạn chế; công tác phối hợp giữa các ngành trong giải quyết hồ sơ chính sách đôi lúc chưa thật đồng bộ.
Để tiếp tục nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách hậu phương quân đội trong giai đoạn mới, trước hết cần tiếp tục quán triệt sâu sắc các quan điểm, chủ trương của Đảng về công tác chính sách đối với người có công và hậu phương quân đội. Mỗi cấp ủy, chính quyền, cơ quan, đơn vị cần xem đây là nhiệm vụ chính trị thường xuyên, thể hiện trách nhiệm, tình cảm và đạo lý của dân tộc đối với những người đã cống hiến cho đất nước.
Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách theo hướng đồng bộ, hiện đại và phù hợp với điều kiện phát triển mới. Quan tâm hơn nữa đến chính sách về nhà ở, việc làm, chăm sóc sức khỏe, giáo dục, bảo hiểm xã hội, đào tạo nghề cho quân nhân và thân nhân quân nhân; có chính sách đặc thù đối với cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ ở biên giới, hải đảo, vùng đặc biệt khó khăn.
Một giải pháp quan trọng khác là tiếp tục phát huy sức mạnh của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội trong thực hiện chính sách hậu phương quân đội. Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và mỗi người dân cần tiếp tục đồng hành cùng quân đội trong các hoạt động "Đền ơn đáp nghĩa", chăm lo gia đình chính sách, người có công và hỗ trợ quân nhân có hoàn cảnh khó khăn. Khi đạo lý biết ơn được lan tỏa bằng những việc làm cụ thể, sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc sẽ ngày càng được củng cố.
Có thể khẳng định, chính sách hậu phương quân đội không chỉ là một chính sách an sinh xã hội mà còn là một giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc Việt Nam. Đó là sự kết tinh giữa truyền thống nhân nghĩa, lòng biết ơn và tinh thần đoàn kết của dân tộc qua hàng nghìn năm lịch sử. Mỗi chính sách được thực hiện hiệu quả, mỗi căn nhà tình nghĩa được xây dựng, mỗi thương binh được chăm sóc, mỗi hài cốt liệt sĩ được trở về với đất mẹ đều góp phần làm sáng đẹp thêm truyền thống "Uống nước nhớ nguồn" của dân tộc Việt Nam.
Trong bối cảnh đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới với khát vọng xây dựng Việt Nam hùng cường, phồn vinh và hạnh phúc, việc tiếp tục đẩy mạnh thực hiện chính sách hậu phương quân đội càng có ý nghĩa chiến lược. Đây vừa là sự tri ân đối với những người đã hy sinh, cống hiến cho độc lập, tự do của dân tộc; vừa là nguồn động lực tinh thần to lớn để mỗi cán bộ, chiến sĩ thêm vững niềm tin, tiếp tục phát huy phẩm chất cao đẹp của "Bộ đội Cụ Hồ", xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, luôn xứng đáng là lực lượng chính trị, lực lượng chiến đấu trung thành, tin cậy của Đảng, Nhà nước và Nhân dân, góp phần bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong mọi tình huống.
Tài liệu tham khảo
1. Hồ Chí Minh, Toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2011
2. ĐCSVN, Văn kiện Đảng toàn tập, tập 51, Nxb CTQG, H, 2007
3. ĐCSVN, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb CTQGST, H, 2026
