Triển lãm do Hội Nhà báo tỉnh Bắc Ninh chủ trì, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Báo và Phát thanh, Truyền hình Bắc Ninh cùng các cơ quan, đơn vị liên quan tổ chức. Không gian trưng bày đặt tại Trung tâm Văn hóa và Xúc tiến Du lịch Bắc Ninh, phường Bắc Giang, trong chuỗi hoạt động chào mừng thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương.
Tên gọi “Bắc Ninh xưa và nay” khá giản dị, nhưng cách tổ chức nội dung cho thấy triển lãm không dừng ở việc gom những bức ảnh cũ và mới đặt cạnh nhau. Ban Tổ chức lựa chọn ảnh theo một mạch thời gian, để người xem có thể nhận ra những lớp lịch sử nối tiếp nhau trên cùng một vùng đất. Thông điệp “Gìn giữ ký ức - Lan tỏa giá trị - Kiến tạo tương lai” vì thế được thể hiện chủ yếu bằng chính tư liệu, thay vì bằng những lời giới thiệu dài.
Bốn lát cắt của một vùng đất
Triển lãm được bố trí theo bốn chuyên đề. Phần mở đầu giới thiệu hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước với Bắc Ninh. Trong đó có những tư liệu về các lần Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm, làm việc với cán bộ và nhân dân địa phương. Theo tài liệu giới thiệu của Ban Tổ chức, sinh thời Người đã 21 lần về thăm, làm việc với Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Bắc Ninh. Những bức ảnh ấy vừa ghi lại các sự kiện cụ thể, vừa cho thấy vị trí của Bắc Ninh trong những chặng đường lịch sử của đất nước.
Từ những dấu mốc chính trị - lịch sử, mạch trưng bày chuyển sang “Bắc Ninh - Kinh Bắc ngàn năm văn hiến”. Ở đây, câu chuyện văn hóa hiện ra qua đình, đền, chùa, làng cổ, làng nghề, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng. Quan họ được giới thiệu không chỉ bằng sân khấu hay trang phục, mà qua hình ảnh các nghệ nhân, liền anh, liền chị - những người trực tiếp giữ gìn và trao truyền di sản trong đời sống. Cách lựa chọn này giúp phần trưng bày tránh được lối giới thiệu di sản như một tập hợp những biểu tượng đứng yên.
Chuyên đề về Bắc Ninh trong đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc tập trung vào những năm tháng chiến tranh, phong trào cách mạng, đời sống hậu phương và sự đóng góp của quân, dân địa phương. Sau những hình ảnh của chiến tranh là thời kỳ khôi phục sản xuất, xây dựng quê hương. Sự nối tiếp ấy khiến lịch sử hiện lên gần với đời sống hơn: phía sau một sự kiện lớn luôn là những con người cụ thể, những gia đình và những cộng đồng đã đi qua khó khăn để dựng lại cuộc sống.
Phần “Bắc Ninh hôm nay - Hội nhập và phát triển” chiếm dung lượng lớn nhất. Các khu công nghiệp, nhà máy, dây chuyền công nghệ cao, đô thị mới, đường giao thông và công trình hạ tầng xuất hiện bên cạnh hình ảnh công nhân, kỹ sư, doanh nhân, nông dân, bác sĩ, giáo viên và người trẻ. Nhờ vậy, câu chuyện phát triển không chỉ được kể bằng công trình. Người xem có thể thấy rõ hơn ai đang vận hành những nhà máy, làm nên những sản phẩm mới, chăm sóc đời sống xã hội và tạo ra diện mạo của Bắc Ninh hôm nay.
Khi ảnh báo chí trở thành tư liệu
Một phần giá trị của triển lãm nằm ở nguồn ảnh. Tư liệu được sưu tầm từ Thông tấn xã Việt Nam, Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, Báo và Phát thanh, Truyền hình Bắc Ninh, Hội Nhà báo Việt Nam, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh; đồng thời có sự tham gia của các nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh, nhà nghiên cứu và nhiều tổ chức, cá nhân. Quá trình tuyển chọn vì thế không chỉ là chọn bức ảnh đẹp, mà còn phải đối chiếu nguồn gốc, thời gian, địa điểm và giá trị thông tin của từng tư liệu.
Trong tài liệu chuẩn bị cho lễ khai mạc, Chủ tịch Hội Nhà báo tỉnh Bắc Ninh nhấn mạnh một đặc điểm đáng chú ý của ảnh báo chí: giá trị của bức ảnh có thể tăng lên theo thời gian. Một khuôn hình khi mới được chụp chỉ ghi lại một con đường, một góc phố hay một sinh hoạt bình thường. Nhiều năm sau, khi cảnh vật và con người đã đổi khác, chính bức ảnh ấy lại trở thành cứ liệu để nhận biết một thời đã qua.
Điều này thể hiện khá rõ khi đặt ảnh Bắc Ninh trước đây bên cạnh những hình ảnh hiện tại. Một tuyến đường hôm nay dễ được cảm nhận hơn khi người xem biết nơi đó từng có diện mạo ra sao. Một khu đô thị mới cũng có thêm chiều sâu khi đặt cạnh hình ảnh vùng đất trước khi đô thị hóa. Không cần nhiều lời bình, khoảng cách giữa hai khuôn hình đã cho thấy một phần quãng đường phát triển của địa phương.
Từ góc độ nghề báo, triển lãm cũng gợi lại một công việc ít khi được nhìn thấy phía sau mỗi bức ảnh: lưu trữ. Ảnh báo chí nếu chỉ phục vụ cho một bản tin rồi bị bỏ quên sẽ rất dễ mất nguồn gốc, chú thích hoặc thông tin về nhân vật, địa điểm. Khi được hệ thống hóa, xác minh và lưu giữ đúng cách, những bức ảnh ấy có thể trở thành tư liệu lịch sử cho nhiều năm sau. Đây cũng là lý do việc số hóa, chú thích và bảo quản kho ảnh ngày càng quan trọng đối với các cơ quan báo chí.
Những ảnh trên: Triển lãm đã thu hút đông đảo người đến xem.
Nhìn lại để nhận ra điều đang đổi thay
Ở một địa phương đang thay đổi nhanh về không gian đô thị, công nghiệp và hạ tầng như Bắc Ninh, ảnh tư liệu có thêm một ý nghĩa khác: giúp lưu lại những thứ rất dễ biến mất trong quá trình phát triển. Đó có thể là dáng một ngôi làng, một phiên chợ, một con đường, cách người dân lao động hay một sinh hoạt cộng đồng. Những hình ảnh tưởng như bình thường hôm nay đôi khi lại là thứ khó tìm nhất sau vài chục năm.
Bởi vậy, “Bắc Ninh xưa và nay” không chỉ dành cho những người muốn tìm lại ký ức. Với người trẻ, triển lãm là một cách trực quan để thấy quê hương mình đã đi qua những giai đoạn nào trước khi có diện mạo hiện tại. Với những người đang sống giữa sự đổi thay, đây cũng là dịp nhìn kỹ hơn vào những gì đang hiện hữu quanh mình - bởi rất có thể chính những khuôn hình của hôm nay sẽ trở thành tư liệu của ngày mai.
Một triển lãm ảnh không thể kể hết lịch sử của một vùng đất. Nhưng hơn 250 bức ảnh, nếu được chọn đúng và đặt cạnh nhau đúng cách, có thể giúp người xem hình dung rõ hơn một hành trình. Bắc Ninh của hiện tại không đứng tách khỏi quá khứ; nó được hình thành từ những lớp văn hóa, những năm tháng chiến tranh, những giai đoạn kiến thiết và công sức của nhiều thế hệ. Nhìn lại những khuôn hình cũ, vì thế, cũng là một cách để hiểu hơn giá trị của những đổi thay đang diễn ra hôm nay.
