Lần đầu tiên, các điều phối viên của TTU-VWAI trực tiếp gặp nhau và “tay bắt mặt mừng”. Sự kiện vừa diễn ra tại khách sạn Melia Hà Nội, do Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ – hai đồng Chủ nhiệm dự án – trực tiếp chủ trì.
Hình như trong những ngày tháng Tư lịch sử năm nay, không khí có phần khác lạ hơn so với những năm trước đây, bởi chúng ta đang thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2027). Đó là một chiến dịch đặc biệt, nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị trong thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Đây không chỉ là nhiệm vụ chính trị quan trọng mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, góp phần tri ân, ghi nhớ công lao to lớn của các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì hạnh phúc của nhân dân.
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng những mất mát mà nó để lại vẫn còn hiện hữu trong đời sống của hàng trăm nghìn gia đình Việt Nam. Theo thống kê, hiện vẫn còn gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt; khoảng 300.000 hài cốt đã được quy tập về các nghĩa trang nhưng chưa xác định được danh tính. Những con số ấy không chỉ là dữ liệu khô khan, mà là nỗi đau âm ỉ kéo dài qua nhiều thế hệ – nỗi khắc khoải của những người mẹ, người vợ, người con vẫn ngày ngày mong ngóng một tin tức, một dấu vết để người thân “trở về”.
Trong bối cảnh đó, một nỗ lực nhân văn mang tầm quốc tế đang được triển khai, góp phần thắp lên hy vọng cho hành trình tìm kiếm còn dang dở. Đó là Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong Chiến tranh” (Vietnam Wartime Accounting Initiative – VWAI), do Chính phủ Hoa Kỳ khởi xướng và tài trợ. Dự án hiện do Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (TTU) chủ trì, với trọng tâm là khai thác, nghiên cứu kho tư liệu chiến tranh nhằm hỗ trợ công tác tìm kiếm người mất tích.
Đứng sau Dự án TTU-VWAI là những nhà khoa học và cũng là những con người mang trong mình nhiều trăn trở với quá khứ. Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam – Giám đốc IPAC, từng là cựu binh Mỹ trong chiến tranh Việt Nam; Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner – Giám đốc VNCA, có mối gắn bó sâu sắc với Việt Nam thông qua gia đình; và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ – một học giả người Mỹ gốc Việt, luôn theo đuổi các nghiên cứu về hòa giải và hàn gắn hậu chiến. Họ đã âm thầm làm việc trong nhiều năm, kiên trì giải mã hàng trăm nghìn tài liệu được lưu trữ từ thời chiến. Những tài liệu này chủ yếu được trích xuất từ hệ thống vi phim của Trung tâm Khai thác Tài liệu Thu giữ (CDEC) – nơi lưu giữ các hồ sơ do quân đội Mỹ thu thập trong chiến tranh. Từ những hình ảnh đen trắng, nhiều tài liệu đã phai mờ theo thời gian, các nhà nghiên cứu đã phóng to, dịch thuật, đối chiếu và sắp xếp lại một cách khoa học. Kết quả là hàng trăm nghìn “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh” (CDEC) đã được số hóa, hệ thống hóa, trong đó có chứa những thông tin quý giá như tên người, đơn vị, địa điểm, thậm chí cả tọa độ liên quan đến các sự kiện trong chiến tranh.
Không dừng lại ở việc lưu trữ, dự án hướng đến việc “kích hoạt” những dữ liệu này trong thực tiễn. Thông qua việc giới thiệu các hồ sơ CDEC, nhóm nghiên cứu kỳ vọng có thể kết nối với thân nhân các liệt sĩ, các cựu chiến binh còn sống – những người có thể cung cấp thêm thông tin hoặc xác nhận các chi tiết quan trọng. Từ đó, các trường hợp mất tích có thể được xác minh, các tọa độ tiềm năng được xác định, mở ra cơ hội tìm kiếm và quy tập hài cốt. Đặc biệt, dự án còn mang một ý nghĩa sâu xa hơn: trả lại ký ức và danh tính cho những con người đã nằm lại trong chiến tranh. Việc hoàn trả các tài liệu, hiện vật lịch sử cho gia đình và cựu chiến binh không chỉ là hành động mang tính biểu tượng, mà còn là sự khép lại một phần quá khứ, giúp xoa dịu nỗi đau kéo dài nhiều thập kỷ.
Những ngày đầu tháng 4/2026, tại Hà Nội, một bước tiến mới của Dự án TTU-VWAI đã được ghi dấu bằng buổi gặp mặt các điều phối viên khu vực phía Bắc. Sự kiện do Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ – hai đồng Chủ nhiệm dự án – trực tiếp chủ trì. Đây là dịp để đánh giá những kết quả ban đầu sau ba tháng triển khai tại Việt Nam, đồng thời thảo luận về các kế hoạch trong giai đoạn tiếp theo.
Đây cũng là lần đầu tiên, các điều phối viên trực tiếp gặp nhau và “tay bắt mặt mừng”. Trước đó, họ đều làm việc online, các buổi họp và tập huấn nghiệp vụ đều qua mạng Internet. Các thành viên cùng nhóm có khi cách xa nhau hàng vạn kilômét và thậm chí lệch múi giờ sinh hoạt giữa ngày và đêm. Dù mỗi người một nghề, nhưng điểm chung của họ là đều đam mê nghiên cứu lịch sử. Hầu hết đều sử dụng thành thạo tiếng Anh, nhiều người biết tới 2-3 ngoại ngữ. Ai cũng bày tỏ niềm vinh dự và tự hào, vì được góp phần nhỏ bé của mình vào một công việc mang ý nghĩa nhân văn cao đẹp: tri ân những thế hệ tiền nhân đã hy sinh vì quê hương đất nước.
Trong không khí trang trọng, nhưng gần gũi, các điều phối viên của “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong Chiến tranh” đã chia sẻ nhiều câu chuyện thực tế, những khó khăn từ quá trình tiếp cận hồ sơ, liên hệ với gia đình liệt sĩ và xác minh thông tin tại địa phương. Có những trường hợp chỉ từ một dòng ghi chú mờ nhòe trong tài liệu, sau nhiều nỗ lực đã lần ra được manh mối quan trọng. Cũng có những cuộc gặp gỡ đầy xúc động khi các gia đình lần đầu tiên được tiếp cận những thông tin cụ thể về người thân đã hy sinh…
Các đại biểu thống nhất rằng, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là khối lượng dữ liệu khổng lồ với hàng trăm ngàn hồ sơ, mà còn là khoảng cách thời gian đã quá dài. Nhiều nhân chứng không còn, ký ức phai nhạt, địa hình thay đổi… Tuy nhiên, chính vì vậy mà mỗi thông tin, dù nhỏ nhất, đều trở nên quý giá. Sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà nghiên cứu, chính quyền địa phương và cộng đồng sẽ là yếu tố then chốt để dự án đạt được hiệu quả.
Đáng chú ý, Dự án TTU-VWAI đang được triển khai trong bối cảnh Ban Chỉ đạo Quốc gia 515 của Việt Nam vừa phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2027). Sự cộng hưởng giữa các nỗ lực trong nước và quốc tế hứa hẹn sẽ tạo nên những chuyển biến tích cực trong công tác tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ – một nhiệm vụ vừa mang tính lịch sử, vừa thấm đẫm giá trị nhân văn.
Dự kiến, buổi gặp mặt điều phối viên khu vực phía Nam sẽ được tổ chức vào ngày 19/4 tại Đại học Fulbright Việt Nam TP.HCM, nhằm tiếp tục mở rộng mạng lưới và tăng cường kết nối trong phạm vi cả nước. Hơn tất cả, hành trình này không chỉ là tìm kiếm những hài cốt còn thất lạc, mà còn là hành trình hàn gắn ký ức, nối lại những mảnh ghép bị chia cắt bởi chiến tranh. Khi một người lính được gọi tên, khi một gia đình tìm lại được người thân, đó không chỉ là niềm an ủi riêng, mà còn là bước tiến nhỏ nhưng ý nghĩa trên con đường hòa giải và hướng tới tương lai.
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng trách nhiệm với quá khứ vẫn còn đó. Và từ những nỗ lực bền bỉ, âm thầm như Dự án TTU-VWAI, hy vọng rằng sẽ có thêm nhiều “cuộc trở về” – để những người lính không còn bị coi là “mất tích”, mà sẽ được đoàn tụ trong ký ức, trong gia đình, và trong lòng đất mẹ quê hương.
Hà Nội, 13/4/2026
Trái Tim Người Lính
