Hành trình của ông, từ một nghiên cứu sinh trẻ đến người đứng đầu một trong những kho tư liệu lớn nhất thế giới về Chiến tranh Việt Nam. Điều ngạc nhiên là, có thời gian ông đã sử dụng cả tiền túi cá nhân để làm việc công, nghĩa là “ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng”. Đó không chỉ là câu chuyện của một học giả, mà còn là hành trình của một cựu binh với trách nhiệm, nhân văn và hòa giải.
Từ một người lính đến nhà sử học và một người Mỹ yêu Việt Nam
Trước khi trở thành một nhà nghiên cứu và quản lý học thuật, Steve Maxner từng phục vụ trong Lục quân Hoa Kỳ, đảm nhiệm cả vai trò hạ sĩ quan và sĩ quan. Trải nghiệm quân ngũ không chỉ mang lại cho ông hiểu biết thực tế về quân sự, mà còn góp phần hình thành cách nhìn sâu sắc về chiến tranh – không chỉ là những trận đánh, mà là những câu chuyện con người phía sau.
Sau khi rời quân đội, ông theo đuổi con đường học thuật, nhận bằng cử nhân và thạc sĩ lịch sử tại Đại học North Carolina ở Wilmington, trước khi hoàn thành bằng Tiến sĩ lịch sử tại Đại học Texas Tech năm 2006. Chính tại đây, một cơ duyên đặc biệt đã đưa ông gắn bó trọn vẹn với lĩnh vực nghiên cứu về Việt Nam.
GS.TS Steve Maxner trao tặng tư liệu cho "Trái tim người lính" tại Hà Nội, năm 2023.
Năm 1998, Steve Maxner bắt đầu công tác tại VNCA với vai trò nghiên cứu sinh. Hai năm sau, ông chuyển sang làm việc toàn thời gian. Từ một sử gia lịch sử truyền khẩu – công việc đòi hỏi lắng nghe, ghi chép và bảo tồn ký ức của những nhân chứng – ông dần đảm nhiệm các vị trí quan trọng hơn: Quản thủ văn khố, Phó giám đốc, và từ tháng 7/2007 chính thức trở thành Giám đốc Trung tâm.
Vào năm 2023, tác giả của bài viết này đã có may mắn được làm việc với Giám đốc Trung tâm VNCA - Steve Maxner tại thư phòng “Trái tim người lính” ở Hà Nội. Vợ ông, một Tiến sĩ ngôn ngữ kiêm phiên dịch cho chồng, đã không giấu diếm tiết lộ: Thời gian đầu, để thỏa sự đam mê và trách nhiệm với nghề nghiệp, rất nhiều lần Steve Maxner đã mang tiền nhà đi để xử lý việc công cho nhanh và hiệu quả, nghĩa là làm việc không có lương. Tôi cười và bảo: “Ở Việt Nam, người ta gọi thế là “Ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng” đó.
Chúng tôi đã lần lượt phối hợp cùng nhau, tổ chức 3 sự kiện trang trọng có báo chí chứng kiến để trao trả các “Hồ sơ chứng tích tích chiến tranh” ở Hà Nội. Công việc yêu cầu phải chu đáo từng chi tiết nhỏ, nỗ lực và cố gắng rất lớn. Nhiều lần, chúng tôi chứng kiến Steve Maxner đã không kịp về khách sạn thay đồ, mà mang theo cả valy tư trang, mồ hôi nhễ nhại đến thẳng sự kiện, nhưng với gương mặt đầy năng lượng tích cực và nụ cười tươi tắn đầy thuyết phục.
Người “lưu giữ ký ức” của một thời kỳ lịch sử đầy biến động
VNCA hiện lưu trữ hàng triệu trang tài liệu liên quan đến Chiến tranh Việt Nam – từ báo cáo quân sự, tài liệu hành chính, nhật ký chiến trường, đến thư từ, hình ảnh và các hồ sơ vi phim quý giá. Đây không chỉ là một kho tư liệu học thuật, mà còn là “kho ký ức” của một thời kỳ lịch sử đầy biến động.
Đối với Steve Maxner và đội ngũ tận tâm tại Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Việt Nam thuộc Đại học Công nghệ Texas Tech, công việc của họ không chỉ đơn thuần là quản lý tài liệu. Trong nhiều thập kỷ, họ đã tiến hành phân loại, số hóa và hệ thống hóa khối dữ liệu đồ sộ này, biến những dữ liệu rời rạc thành một nguồn thông tin có thể tra cứu, tổng hợp và ứng dụng trong thực tiễn.Trong số đó, các hồ sơ như CDEC (Combined Document Exploitation Center) – từng được thu thập trong chiến tranh – mang giá trị đặc biệt. Những tài liệu này không chỉ giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về lịch sử, mà còn mở ra một hướng đi nhân đạo: hỗ trợ tìm kiếm thông tin về những người mất tích.
Những năm gần đây, vai trò của Steve Maxner và VNCA không còn bó hẹp trong phạm vi học thuật. Trung tâm đã trở thành đối tác quan trọng trong các nỗ lực hợp tác Việt – Mỹ nhằm giải quyết hậu quả chiến tranh.
Một trong những dự án tiêu biểu là “Sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích trong Chiến tranh” (TTU–VWAI). Dự án này trực tiếp khai thác nguồn tư liệu lưu trữ tại VNCA nhằm: xác minh thông tin các trường hợp mất tích; đối chiếu, tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn; hỗ trợ xác định địa điểm chôn cất; và tìm kiếm, kết nối với thân nhânTrong quá trình đó, Steve Maxner không chỉ đóng vai trò quản lý hay cung cấp dữ liệu, mà còn là người tham gia định hướng học thuật, đảm bảo tính chính xác và khả năng ứng dụng của các nguồn tư liệu. Nhờ những nỗ lực này, nhiều thông tin tưởng chừng đã bị chôn vùi trong quá khứ đã được “đánh thức”, góp phần giúp các gia đình Việt Nam có thêm hy vọng tìm lại người thân.
Giá trị nhân văn vượt lên trên học thuật làm cầu nối cho hợp tác và hòa giải
Điều làm nên sự khác biệt trong công việc của Steve Maxner không chỉ là quy mô hay độ phức tạp của dữ liệu, mà là cách ông nhìn nhận ý nghĩa của nó. Dưới góc độ đó, công việc của VNCA và của Steve Maxner mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc: góp phần tưởng niệm những người đã khuất, đồng thời hỗ trợ những người còn sống tìm lại sự bình yên.
Chiến tranh, xét cho cùng, không chỉ là những con số hay bản đồ chiến dịch. Đó là những cuộc đời bị gián đoạn, những gia đình chia ly và những ký ức chưa được khép lại. Khi các tài liệu lưu trữ được sử dụng để giúp xác định danh tính, tìm kiếm hài cốt hay đơn giản là cung cấp thông tin về một người đã mất, chúng trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.
Bên cạnh vai trò tại VNCA, Steve Maxner còn tham gia nhiều hoạt động thúc đẩy hợp tác giáo dục và xã hội. Năm 2008, ông được Tổng thống George W. Bush bổ nhiệm vào Hội đồng Quản trị Quỹ Giáo dục Việt Nam (VEF), nơi ông từng giữ chức Chủ tịch và thành viên hội đồng đến năm 2012. Ông cũng tham gia Ban Giám đốc CASA South Plains và Ủy ban Cố vấn Cựu chiến binh thành phố Lubbock, tiếp tục gắn bó với các hoạt động cộng đồng và cựu binh.
Trong lĩnh vực học thuật, ông từng là chủ biên bộ sách Modern Southeast Asia Series của Nhà xuất bản Đại học Texas Tech và hiện vẫn là thành viên ban biên tập. Ngoài lịch sử Chiến tranh Việt Nam và quan hệ Việt – Mỹ, ông còn nghiên cứu về sự thay đổi thái độ của người Mỹ đối với cái chết trong hai thế kỷ qua – một chủ đề cho thấy cách xã hội nhìn nhận chiến tranh và mất mát.
Thông qua các hoạt động này, Steve Maxner góp phần xây dựng một không gian đối thoại, nơi lịch sử được tiếp cận đa chiều, và nơi các bên có thể cùng nhìn lại quá khứ với tinh thần tôn trọng và trách nhiệm.
Hướng tới một ký ức chung bằng hành trình lặng lẽ nhưng bền bỉ
Trong bối cảnh thế giới ngày càng đề cao sự hiểu biết lẫn nhau và hòa giải sau xung đột, những công việc như của Steve Maxner mang ý nghĩa đặc biệt. Việc khai thác, chia sẻ và sử dụng các nguồn tư liệu lịch sử không chỉ phục vụ nghiên cứu, mà còn giúp các quốc gia và cộng đồng đối diện với quá khứ một cách trung thực.
Với Việt Nam, nơi chiến tranh vẫn để lại nhiều hệ lụy, những nỗ lực như TTU-VWAI hay các hoạt động của VNCA góp phần quan trọng trong việc: xác định và tưởng niệm những người mất tích; hỗ trợ gia đình và cộng đồng liên quan; thúc đẩy sự hiểu biết đa chiều về lịch sử.
Ở góc độ rộng hơn, đó cũng là cách để xây dựng một ký ức chung – không phải để quên đi quá khứ, mà để hiểu và vượt qua nó.
Không ồn ào, không phô trương, hành trình của Tiến sĩ Steve Maxner là minh chứng cho sức mạnh của những công việc thầm lặng. Từ những trang tài liệu cũ kỹ, ông và các cộng sự đã góp phần viết tiếp những câu chuyện chưa hoàn thành của chiến tranh.
Ở đó, mỗi dòng dữ liệu có thể là một manh mối, mỗi hồ sơ có thể là một hy vọng, và mỗi nỗ lực đều hướng tới một mục tiêu chung: trả lại tên cho những người đã khuất và mang lại sự an lòng cho những người ở lại.
Trong dòng chảy của lịch sử, có những người làm nên những bước ngoặt lớn. Nhưng cũng có những người, như Steve Maxner, lặng lẽ giữ gìn ký ức – để từ đó, những cuộc trở về của những người tưởng chừng đã mất tích trong chiến tranh, có thể bắt đầu…
Hà Nội, 06/5/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của TTU-VWAI)
