Dấu ấn một nghề thủ công gắn với lịch sử vùng mỏ
Tiếng đục chạm vang lên đều đặn trong căn xưởng nhỏ tại khu 8, phường Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh. Không biển hiệu, không ồn ào, xưởng mỹ nghệ của gia đình nghệ nhân Nguyễn Tuấn Quyết và Nguyễn Thị Thanh Bình vẫn âm thầm duy trì một nghề thủ công hiếm hoi của vùng đất mỏ.
Theo lời kể của nghệ nhân, nghề điêu khắc than đá hình thành từ giai đoạn 1945–1956, gắn liền với quá trình khai thác than tại Quảng Ninh. Ông nội của ông Quyết – một thợ cơ khí tại Cẩm Phả – là người đầu tiên thử nghiệm chế tác các vật dụng đơn giản từ than kíp lê trong những giờ nghỉ. Những sản phẩm ban đầu như gạt tàn, con giống nhanh chóng được người Pháp ưa chuộng và mang về làm quà tặng.
Trải qua ba thế hệ, nghề vẫn được gia đình gìn giữ. Tuy nhiên, sau thời kỳ phát triển với mô hình tổ sản xuất thủ công mỹ nghệ sau năm 1986, nghề dần thu hẹp. Nhiều thợ tách ra làm riêng rồi bỏ nghề. Đến nay, xưởng của gia đình ông Quyết – bà Bình gần như là một trong những nơi hiếm hoi còn duy trì nghề theo quy mô hộ gia đình.
Trong không gian phủ đầy bụi than, những người thợ vẫn lặng lẽ gìn giữ một giá trị văn hóa gắn với lịch sử vùng mỏ.
Giá trị độc bản và những thách thức trong việc giữ nghề
Không phải loại than nào cũng có thể dùng để điêu khắc. Theo kinh nghiệm của nghệ nhân, chỉ có than antraxit (than kíp lê) – loại than có độ cứng, độ già và độ bóng đặc biệt – mới phù hợp. Tại Quảng Ninh, chỉ một số mỏ như Đèo Nai, Cao Sơn, Cọc Sáu mới có thể khai thác được loại than đạt tiêu chuẩn.
Quy trình chế tác hoàn toàn thủ công, gồm nhiều công đoạn: chọn than, cưa tay, tạo hình, đục, mài và đánh bóng. Than là vật liệu giòn, dễ vỡ nên không thể sử dụng máy cắt. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể làm hỏng toàn bộ khối than. “Than mà vỡ thì chỉ còn cách bỏ đi, đem đun bếp”, nghệ nhân chia sẻ, cho thấy tính đặc thù và rủi ro của nghề.
Chính vì vậy, mỗi sản phẩm đều mang tính độc bản. Không có hai tác phẩm giống nhau hoàn toàn, bởi hình khối tự nhiên của than và cảm hứng sáng tạo luôn thay đổi. Có những tác phẩm hoàn thành trong vài ngày, nhưng cũng có những tác phẩm phải mất nhiều năm. Bức “Tâm Tứ Linh” đã được gia đình dành tới 5 năm để hoàn thiện hoàn toàn bằng tay.
Tuy nhiên, phía sau giá trị nghệ thuật ấy là không ít rào cản. Nguyên liệu than đá thuộc quản lý Nhà nước khiến việc tiếp cận gặp khó khăn; nghề đòi hỏi sự kiên trì nên thiếu người kế cận; thị trường trong nước chưa thực sự quan tâm đúng mức. Trong khi đó, khách quốc tế lại đánh giá cao và tìm đến đặt hàng.
Không lựa chọn mở rộng bằng mọi giá, gia đình nghệ nhân chọn cách giữ nghề theo hướng bền bỉ. Nhiều tác phẩm được trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh như một cách lưu giữ giá trị văn hóa.
Câu chuyện ấy đặt ra vấn đề lớn hơn: bảo tồn và phát huy các nghề truyền thống trong bối cảnh hiện đại. Điêu khắc than đá không chỉ là một nghề, mà còn là dấu ấn văn hóa của vùng mỏ. Nếu không có sự quan tâm đúng mức từ cơ chế, chính sách và thị trường, nguy cơ mai một là điều có thể nhìn thấy.
Giữ được một nghề không chỉ là giữ một sinh kế, mà là giữ lại ký ức văn hóa của một vùng đất. Khi những tiếng đục chạm còn vang lên, nghề vẫn còn; nhưng để tiếng vang ấy không tắt lịm, cần nhiều hơn sự bền bỉ của những người thợ – đó còn là trách nhiệm chung của xã hội.
