Tại cuộc họp chiều 10/9/2026 về các nhiệm vụ, giải pháp phòng, chống gian lận trong thi cử, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh “học thật, thi thật, kết quả thật” là danh dự và trách nhiệm của người học, đồng thời yêu cầu xử lý nghiêm những hành vi tiếp tay, tổ chức hoặc bao che cho gian lận. Đây không chỉ là thông điệp về kỷ luật thi cử mà còn đặt vấn đề về nền tảng đạo đức của giáo dục: Kết quả học tập trước hết phải thuộc về năng lực thật của người học.
Đáng chú ý, giữa tháng 9, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chương trình hành động về tăng cường kỷ cương, xây dựng văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trong giáo dục. Chương trình đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% cơ quan quản lý giáo dục và cơ sở giáo dục xây dựng, duy trì môi trường “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”; định hướng đến năm 2035, văn hóa trung thực, liêm chính và thực chất trở thành giá trị cốt lõi được xã hội công nhận.
Điều đó cho thấy cuộc đấu tranh với gian lận không thể chỉ dừng ở việc phát hiện một thí sinh sử dụng thiết bị công nghệ cao trong phòng thi hay xử lý một cán bộ vi phạm quy chế. Nếu chỉ tăng giám sát mà không thay đổi môi trường tạo ra động cơ gian lận, chúng ta có thể ngăn được một số hành vi nhưng khó giải quyết tận gốc vấn đề.
Khi điểm số trở thành mục tiêu, giáo dục dễ đánh mất mục đích
Một nền giáo dục lành mạnh cần giúp người học hiểu rằng điểm số là thông tin về quá trình học tập, chứ không phải toàn bộ giá trị của một con người. Thế nhưng trong đời sống giáo dục, điểm số đôi khi lại được trao một vị trí quá lớn.
Một học sinh đạt điểm cao dễ được xem là học giỏi; một lớp có nhiều học sinh giỏi được xem là lớp có chất lượng; một trường có nhiều thành tích dễ được nhìn nhận là trường tốt. Khi những con số ấy tiếp tục được sử dụng để so sánh, thi đua, tuyển sinh, khen thưởng hoặc tạo dựng hình ảnh, áp lực thành tích có thể hình thành một vòng tròn khép kín.
Trong vòng tròn ấy, người học muốn có điểm cao; phụ huynh muốn con có thành tích; giáo viên chịu áp lực về kết quả; nhà trường chịu áp lực về chỉ tiêu; còn xã hội lại tiếp tục dùng thành tích để đo chất lượng. Khi đó, cái “đẹp” của con số có nguy cơ quan trọng hơn sự thật mà con số phản ánh.
Đây chính là điểm cần được nhìn nhận dưới góc độ văn hóa. Gian lận không phải lúc nào cũng bắt đầu từ ý định gian lận. Nó có thể bắt đầu từ tâm lý sợ kết quả thấp, sợ bị đánh giá, sợ trường mất thành tích, sợ con thua kém bạn bè. Nếu một môi trường chỉ tôn vinh người đứng đầu nhưng không đủ bao dung với một kết quả trung bình, thì áp lực “phải đạt điểm đẹp” rất dễ lấn át mục tiêu học thật.
Chương trình hành động mới của Bộ GD&ĐT vì vậy có một điểm đáng chú ý: Không chỉ yêu cầu phòng, chống gian lận mà còn đặt vấn đề loại bỏ những hoạt động hình thức, giảm áp lực thành tích và không áp đặt chỉ tiêu về điểm số hay tỷ lệ học sinh khá, giỏi cho giáo viên. Đây là một thay đổi quan trọng về tư duy quản lý: Muốn có kết quả thật thì trước hết phải tạo điều kiện để người dạy và người học được quyền nói thật về kết quả của mình.
Một học sinh chưa đạt yêu cầu không phải là một thất bại cần che giấu. Một lớp có học sinh chưa đạt không nhất thiết là một lớp kém. Một giáo viên có học sinh điểm chưa cao không vì thế mà là giáo viên không hoàn thành nhiệm vụ. Ngược lại, nếu một học sinh chưa đủ năng lực nhưng vẫn được “làm đẹp” kết quả, cái giá phải trả sẽ xuất hiện ở những cấp học sau, trong quá trình đào tạo nghề nghiệp và cuối cùng là trong chất lượng nguồn nhân lực.
Nói cách khác, một kết quả thấp nhưng trung thực có thể là điểm khởi đầu của sự tiến bộ; một kết quả cao nhưng không thực chất lại có thể che giấu một khoảng trống rất lớn.
Bởi vậy, “đánh giá thật” không có nghĩa là đánh giá khắt khe hơn. Đánh giá thật trước hết là đánh giá đúng.
Điều này cũng đòi hỏi xã hội thay đổi cách nhìn về thành công. Nếu phụ huynh vẫn xem điểm số, huy chương, chứng chỉ hay thứ hạng là những thước đo gần như duy nhất của một đứa trẻ, thì nhà trường rất khó thoát khỏi sức ép thành tích. Giáo dục không thể một mình chống lại một nền văn hóa quá coi trọng những con số dễ nhìn thấy.
Những năng lực như tư duy độc lập, khả năng giải quyết vấn đề, kỹ năng giao tiếp, khả năng hợp tác, năng lực thực hành, tinh thần trách nhiệm hay sự tử tế thường khó quy đổi thành một con số. Nhưng đó lại là những phẩm chất quyết định một người có thể sống và làm việc như thế nào sau khi rời khỏi trường học.
Muốn “học thật”, trước hết phải xây dựng văn hóa tôn trọng sự thật
Gian lận thi cử trong thời đại công nghệ đặt ra những thách thức mới. Bộ GD&ĐT đang yêu cầu rà soát các quy chế kiểm tra, đánh giá để nhận diện những hình thức gian lận mới, nhất là gian lận bằng AI và thiết bị công nghệ cao; đồng thời triển khai các giải pháp giám sát, trong đó có lộ trình lắp đặt camera tại các khu vực trọng yếu của kỳ thi.
Đây là những công cụ cần thiết. Công nghệ có thể giúp tăng khả năng giám sát, phát hiện bất thường, giảm phụ thuộc vào con người và nâng cao tính minh bạch. Nhưng công nghệ không thể thay thế văn hóa.
Một phòng thi có camera vẫn có thể tồn tại gian lận nếu con người tìm cách đối phó với camera. Một hệ thống kiểm tra hiện đại đến đâu cũng không thể bảo đảm trung thực tuyệt đối nếu người tham gia coi quy định chỉ là thứ cần tìm cách vượt qua. Vì vậy, công nghệ nên được xem là một lớp bảo vệ của sự trung thực, chứ không phải nền tảng duy nhất tạo ra sự trung thực.
Điểm cốt lõi vẫn là con người.
Đó là lý do yêu cầu “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” phải bắt đầu từ văn hóa nhà trường. Người thầy phải có tự trọng nghề nghiệp để không nâng điểm, không làm sai lệch kết quả. Người quản lý phải có trách nhiệm để không tạo áp lực thành tích cho giáo viên. Học sinh phải hiểu rằng gian lận không chỉ là vi phạm một quy chế mà còn là tự tước đi cơ hội biết mình thực sự đang ở đâu. Phụ huynh cũng cần chấp nhận rằng con mình có thể chưa giỏi ở một thời điểm nào đó và việc quan trọng là giúp con tiến bộ, thay vì bằng mọi cách tạo ra một bảng điểm đẹp.
Chương trình của Bộ GD&ĐT cũng xác định trách nhiệm ở nhiều tầng: cơ quan quản lý, người đứng đầu cơ sở giáo dục, nhà giáo, người học và cả chính quyền địa phương. Đáng chú ý, các cơ sở giáo dục được yêu cầu cam kết thực hiện “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”, trong khi trách nhiệm của người đứng đầu được gắn với việc phòng ngừa tình trạng chạy theo thành tích, gian lận học thuật và các biểu hiện thiếu thực chất.
Đây là cách tiếp cận phù hợp với bản chất của văn hóa: Một giá trị chỉ trở thành văn hóa khi nó được thực hành thường xuyên và được củng cố bởi cả cộng đồng.
Vì thế, “dạy thật” không chỉ là giáo viên lên lớp đủ tiết. Đó là việc bài học thực sự hướng đến kiến thức và năng lực của học sinh.
“Học thật” không chỉ là ngồi đủ thời gian trong lớp. Đó là quá trình người học thực sự hiểu, suy nghĩ, thực hành và tự mình tạo ra kết quả.
“Thi thật” không chỉ là phòng thi có giám sát nghiêm. Đó là việc kết quả cuối cùng phản ánh đúng những gì người học có.
Còn “đánh giá thật” không chỉ là cho điểm chính xác. Đó là việc đánh giá trở thành công cụ giúp người học nhận ra mình đang có gì, thiếu gì và cần phát triển điều gì.
Muốn vậy, phương thức đánh giá cũng cần đa dạng hơn. Bài thi viết có vị trí quan trọng nhưng không thể là chiếc thước duy nhất để đo năng lực. Tùy môn học và cấp học, có thể kết hợp kiểm tra kiến thức với vấn đáp, thực hành, dự án, xử lý tình huống và những nhiệm vụ đòi hỏi người học vận dụng kiến thức vào thực tế. Chương trình hành động của Bộ cũng đặt yêu cầu ban hành hướng dẫn kiểm tra, đánh giá theo hướng thực chất, khách quan, công bằng, phù hợp với bối cảnh công nghệ số và AI.
Một nền giáo dục thực chất cũng phải có khả năng chấp nhận những kết quả không đẹp.
Đó có thể là một học sinh chưa đạt điểm 5, một lớp có tỷ lệ học sinh giỏi thấp hơn năm trước, một trường không đứng đầu bảng thành tích. Nếu những kết quả ấy phản ánh đúng thực tế và được dùng để tìm nguyên nhân, hỗ trợ người học, điều chỉnh phương pháp dạy thì đó không phải là sự tụt lùi. Đó là sự trung thực cần thiết để tiến lên.
Xét cho cùng, mục tiêu của giáo dục không phải tạo ra những học bạ đẹp nhất mà tạo ra những con người có năng lực và nhân cách để bước vào đời.
Bởi vậy, cuộc vận động “dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật” chỉ thành công khi xã hội cùng thay đổi cách nhìn về thành tích. Nhà trường cần bớt chạy theo những con số đẹp; giáo viên cần được bảo vệ khỏi những áp lực hình thức; phụ huynh cần bớt so sánh; học sinh cần hiểu giá trị của tự trọng; còn cơ quan quản lý cần đánh giá chất lượng bằng những kết quả thực chất thay vì chỉ bằng báo cáo.
Đây cũng là ý nghĩa sâu xa của việc coi “học thật, thi thật, kết quả thật” là danh dự và trách nhiệm của người học. Danh dự không nằm ở việc người khác nhìn thấy mình đạt bao nhiêu điểm, mà trước hết nằm ở việc mình có dám nhận đúng kết quả do chính mình tạo ra hay không.
Một nền giáo dục có thể chưa tạo ra toàn những điểm 9, điểm 10. Nhưng nếu tạo ra được những học sinh dám nói “đây là kết quả thật của em”, những người thầy dám nói “học sinh của tôi chưa đạt và tôi sẽ tìm cách giúp các em tiến bộ”, những nhà quản lý dám nhìn vào những con số chưa đẹp để sửa chữa, thì đó đã là một bước tiến rất lớn.
Giá trị của giáo dục cuối cùng không nằm ở những con số đẹp trên giấy, mà nằm ở con người thật được hình thành từ những năm tháng học tập. Bởi kết quả thi lại tốt nghiệp cho thấy mức độ sai phạm nghiêm trọng tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang trong kỳ thi tốt nghiệp THPT lần 1 năm 2026 là bài học đắt giá phải xử lý nghiêm minh, không để tái diễn sự gian lận thi cử trong giáo dục.
“Dạy thật, học thật, thi thật, đánh giá thật”, vì thế, không nên chỉ là một khẩu hiệu của ngành giáo dục. Đó cần trở thành một chuẩn mực văn hóa: Tôn trọng sự thật, tôn trọng năng lực thật, tôn trọng lao động thật và quan trọng nhất là tôn trọng phẩm giá của người học.
Khi sự trung thực được bảo vệ thay vì bị xem là bất lợi, khi một kết quả chưa cao được nhìn nhận như cơ sở để tiến bộ thay vì điều phải che giấu, khi thành tích không còn là mục tiêu phải đạt bằng mọi giá, giáo dục mới có cơ hội trở về đúng với bản chất của mình: Giúp mỗi người biết mình là ai, mình có thể làm gì và cần tiếp tục trưởng thành như thế nào.
V.X.B
