Từ những hoạt động thiết thực ở cơ sở, văn hóa được kỳ vọng trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng, khơi dậy sức mạnh nội sinh và tạo động lực phát triển bền vững.
Tranh cổ động minh hoạ bài viết. Nguồn: Internet.
Văn hóa chỉ thực sự sống khi bắt nguồn từ cộng đồng
Chuỗi các hoạt động Ngày Văn hóa Việt Nam gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc năm 2026, không đơn thuần là sự bổ sung một hoạt động vào đời sống văn hóa, tinh thần của xã hội. Đây còn là bước đi có ý nghĩa trong việc đưa chủ trương phát triển văn hóa vào thực tiễn, khẳng định vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước, đồng thời mở rộng cơ hội để mỗi người dân trở thành chủ thể sáng tạo, gìn giữ và thụ hưởng các giá trị văn hóa dân tộc.
Tại Hội nghị trực tuyến toàn quốc quán triệt, triển khai Ngày Văn hóa Việt Nam gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc năm 2026, sáng 12/10, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh yêu cầu tổ chức ngày hội thiết thực, rộng khắp, tạo dấu ấn ngay từ năm đầu tiên. Đặc biệt, người dân phải thực sự được tham gia sáng tạo và thụ hưởng các giá trị văn hóa, thay vì chỉ là người đến xem, thưởng thức những chương trình được chuẩn bị sẵn.
Thông điệp ấy gợi mở một cách tiếp cận quan trọng: muốn văn hóa trở thành nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển bền vững, trước hết phải đưa văn hóa trở về với đời sống nhân dân, nơi các giá trị được hình thành, nuôi dưỡng, trao truyền và không ngừng làm mới.
Văn hóa Việt Nam vốn được kết tinh từ lịch sử dựng nước, giữ nước, từ phong tục, tập quán, tiếng nói, tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian, lối sống và những mối quan hệ cộng đồng. Từ nếp nhà, mái đình, lễ hội làng quê đến sinh hoạt văn hóa của các dân tộc, mỗi giá trị đều mang dấu ấn của những con người cụ thể, những cộng đồng cụ thể. Văn hóa vì thế không chỉ hiện diện trong bảo tàng, nhà hát, di tích hay các công trình kiến trúc, mà còn sống động trong cách ứng xử, trong tình làng nghĩa xóm, trong sự sẻ chia giữa con người với con người.
Nếu chỉ nhìn văn hóa như một lĩnh vực hoạt động chuyên ngành, chúng ta dễ thu hẹp không gian phát triển của nó vào các chương trình biểu diễn, triển lãm hoặc những sự kiện mang tính thời điểm. Nhưng khi đặt người dân vào vị trí trung tâm, văn hóa được nhìn nhận như một quá trình sống liên tục, trong đó mỗi cá nhân và cộng đồng đều có khả năng sáng tạo, đóng góp và hưởng lợi.
Đó cũng là ý nghĩa của việc gắn Ngày Văn hóa Việt Nam với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc. Nếu văn hóa bồi đắp bản sắc, nuôi dưỡng nhân cách và tạo nên sự đồng cảm, thì đại đoàn kết là môi trường để những giá trị ấy được kết nối, lan tỏa và chuyển hóa thành sức mạnh cộng đồng. Hai hoạt động khi được đặt trong một chỉnh thể không chỉ tạo nên sự cộng hưởng về ý nghĩa mà còn mở ra cơ hội đưa văn hóa trở thành chất keo gắn kết gia đình, dòng họ, khu dân cư, các dân tộc, tôn giáo và những nhóm xã hội khác nhau.
Theo kế hoạch, Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết toàn dân tộc năm 2026 diễn ra từ ngày 18/11 đến ngày 24/11. Đây là năm đầu tiên triển khai Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa, đồng thời tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam trên phạm vi cả nước. Bởi vậy, dấu ấn của năm đầu tiên không nên chỉ được đo bằng quy mô, số lượng chương trình hay mức độ sôi động của các sự kiện. Quan trọng hơn, đó phải là dấu ấn về nhận thức và cách làm: Văn hóa không chỉ được tổ chức cho người dân mà phải được tổ chức cùng người dân, do người dân tham gia và hướng tới những nhu cầu thực chất của nhân dân.
Khi một người cao tuổi kể lại lịch sử địa phương cho thế hệ trẻ, khi nghệ nhân truyền dạy làn điệu dân ca, khi thanh niên tham gia số hóa di sản, khi các gia đình cùng xây dựng nếp sống văn minh, đó đều là những biểu hiện cụ thể của sức sống văn hóa. Những đóng góp ấy có thể không tạo ra hiệu ứng truyền thông tức thời, nhưng lại góp phần bền bỉ làm giàu vốn văn hóa cộng đồng. Một ngày hội thành công phải khơi dậy được nguồn lực đó, để người dân không đứng ngoài các hoạt động mà thực sự cảm nhận mình là người làm nên ngày hội.
Thước đo là giá trị bền vững
Để tinh thần lấy người dân làm chủ thể trở thành hiện thực, yêu cầu đầu tiên là đưa các hoạt động văn hóa về tận cơ sở. Xã, phường, thôn, bản, tổ dân phố phải trở thành những không gian quan trọng của ngày hội, bởi đây là nơi các mối quan hệ cộng đồng được hình thành và duy trì hằng ngày. Những hoạt động gần gũi như giao lưu văn nghệ, trò chơi dân gian, đọc sách, kể chuyện truyền thống, trình diễn nghề thủ công, giới thiệu ẩm thực địa phương, sinh hoạt câu lạc bộ hay gặp gỡ giữa các thế hệ có thể tạo ra sức lan tỏa sâu rộng nếu được tổ chức phù hợp.
Điều cần tránh là áp dụng một khuôn mẫu đồng loạt cho mọi địa phương. Mỗi vùng miền có điều kiện kinh tế, đặc điểm dân cư, di sản và tập quán riêng. Văn hóa của miền núi không thể được tổ chức hoàn toàn giống văn hóa đô thị; sinh hoạt cộng đồng của đồng bào dân tộc thiểu số cũng có những đặc trưng khác với khu dân cư công nghiệp hay các khu chung cư đông dân. Sự thống nhất về mục tiêu cần đi cùng tính đa dạng trong cách thức triển khai, để mỗi cộng đồng có cơ hội thể hiện bản sắc của mình.
Đáng chú ý, việc mở rộng không gian văn hóa cũng cần được xem là một giải pháp thiết thực nhằm bảo đảm quyền tiếp cận văn hóa của người dân. Chủ trương khuyến khích bảo tàng, thư viện, nhà hát, rạp chiếu phim, di tích, danh lam thắng cảnh và các thiết chế văn hóa - thể thao mở cửa rộng rãi, kéo dài thời gian phục vụ, miễn hoặc giảm phí phù hợp trong dịp 24/11 có ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một tuần lễ. Đây là cách đưa các nguồn lực văn hóa đến gần hơn với công chúng, giảm bớt những rào cản về chi phí, thời gian và điều kiện tiếp cận.
Tuy nhiên, mở cửa miễn phí hay tổ chức nhiều chương trình mới chỉ là điều kiện ban đầu. Muốn người dân thực sự được thụ hưởng văn hóa, cần quan tâm đến chất lượng nội dung, sự thuận tiện, tính bao trùm và khả năng đáp ứng nhu cầu của từng nhóm đối tượng, từ trẻ em, người cao tuổi đến người khuyết tật, người lao động và những cộng đồng còn hạn chế cơ hội tiếp cận các dịch vụ văn hóa. Quan trọng hơn, người dân cần có tiếng nói trong việc lựa chọn hoạt động, đóng góp ý tưởng và đánh giá hiệu quả tổ chức.
Trong quá trình ấy, chính quyền giữ vai trò định hướng, kết nối và tạo điều kiện; Mặt trận Tổ quốc cùng các tổ chức chính trị - xã hội phát huy chức năng tập hợp, vận động; doanh nghiệp đồng hành bằng nguồn lực, sản phẩm và dịch vụ thiết thực; còn người dân chủ động sáng tạo, tham gia và gìn giữ các giá trị chung. Sự phân công này cần hướng tới một cơ chế phối hợp thực chất, tránh tình trạng hoạt động văn hóa chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước hoặc chỉ trông chờ vào các đơn vị chuyên môn.
Việc vận hành thử nghiệm Nền tảng Bản đồ số Văn hóa Việt Nam, với toàn bộ 34 tỉnh, thành phố đã được cấp tài khoản và hướng dẫn cập nhật dữ liệu tính đến ngày 9/10/2026, cũng mở ra hướng tiếp cận mới trong quản lý, quảng bá và kết nối các nguồn lực văn hóa. Nếu được cập nhật đầy đủ, chính xác và khai thác hiệu quả, nền tảng có thể giúp người dân dễ dàng tìm kiếm thông tin về di tích, thiết chế văn hóa, hoạt động nghệ thuật và các điểm đến giàu bản sắc. Dẫu vậy, công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi phục vụ nhu cầu của con người, đồng thời hỗ trợ cộng đồng tham gia giới thiệu, bảo tồn và lan tỏa di sản của chính mình.
Một vấn đề cần đặc biệt lưu ý là nguy cơ chạy theo hình thức. Cờ hoa, khẩu hiệu, sân khấu, chương trình nghệ thuật quy mô lớn hay các chiến dịch truyền thông có thể tạo không khí sôi nổi, nhưng không thể thay thế chiều sâu văn hóa. Một sự kiện được tổ chức hoành tráng chưa chắc đã tạo được sự gắn kết bền chặt; ngược lại, một hoạt động giản dị ở khu dân cư, nếu khơi dậy được tinh thần tự nguyện, sự sẻ chia và niềm tự hào về bản sắc địa phương, có thể để lại giá trị lâu dài.
Bởi vậy, hiệu quả của Ngày Văn hóa Việt Nam cần được đánh giá không chỉ bằng số lượng người tham dự, mà còn bằng mức độ chủ động của cộng đồng, khả năng tiếp cận văn hóa của các nhóm dân cư, sự hình thành những mô hình tốt và việc duy trì các nếp sống văn hóa sau ngày hội. Cần chuyển từ tư duy hoàn thành sự kiện sang tư duy tạo dựng những giá trị có sức sống lâu dài.
Từ Ngày hội Đại đoàn kết đến Ngày Văn hóa Việt Nam là sự tiếp nối về tinh thần và mở rộng về không gian hành động: Từ củng cố tình đoàn kết trong cộng đồng đến khơi dậy sức sáng tạo văn hóa của toàn dân. Thành công của ngày hội năm 2026, vì thế, không chỉ nằm ở những gì diễn ra từ ngày 18/11 đến ngày 24/11, mà còn ở những thay đổi tích cực được duy trì sau đó.
Khi người dân chủ động gìn giữ di sản, tham gia xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, sáng tạo những giá trị mới và có cơ hội tiếp cận bình đẳng với đời sống văn hóa, ngày 24/11 mới thực sự trở thành ngày hội của toàn dân. Đó cũng là lúc văn hóa vượt ra khỏi khuôn khổ một sự kiện để trở thành sức mạnh nội sinh, góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước.
V.X.B
