Bởi vậy, Kết luận số 114-KL/TW ngày 3/11/2026 của Bộ Chính trị về tiếp tục hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương, đồng thời chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, không chỉ mang ý nghĩa đổi mới tổ chức quản lý mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng một nền văn hóa thực phẩm an toàn, minh bạch và có trách nhiệm trong toàn xã hội.
Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư, Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương Trần Cẩm Tú phát biểu nhận nhiệm vụ. Ảnh: TTXVN
Khắc phục những khoảng trống trách nhiệm
Thay mặt Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú đã ký ban hành Kết luận số 114-KL/TW ngày 3/11/2026, xác định rõ yêu cầu tiếp tục hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương đến địa phương. Đây là chủ trương có ý nghĩa quan trọng, thể hiện quyết tâm đổi mới phương thức quản lý một lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe con người, chất lượng dân số, năng suất lao động và tương lai phát triển của đất nước.
Nhìn từ góc độ văn hóa, thực phẩm không chỉ là nhu cầu sinh tồn mà còn gắn với phong tục, tập quán, đạo lý và nếp sống của mỗi cộng đồng. Bữa cơm gia đình là nơi gìn giữ tình thân, truyền thống; văn hóa ẩm thực là một thành tố tạo nên bản sắc dân tộc. Nhưng những giá trị ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi mỗi món ăn được đặt trên nền tảng an toàn, lành mạnh. Không thể nói đến văn hóa ẩm thực đặc sắc nếu nguyên liệu thiếu kiểm soát, quy trình sản xuất thiếu minh bạch và người tiêu dùng luôn phải đánh cược sức khỏe của mình khi lựa chọn thực phẩm.
Thực tế cho thấy, công tác quản lý an toàn thực phẩm trong thời gian qua còn những bất cập do chức năng, nhiệm vụ phân tán ở nhiều bộ, ngành và cấp quản lý. Sự giao thoa giữa các lĩnh vực y tế, nông nghiệp, công thương khiến việc phân định trách nhiệm trong một số khâu chưa thật rõ ràng. Khi xảy ra vi phạm, việc xác định cơ quan chủ trì xử lý có lúc còn lúng túng; công tác kiểm tra, giám sát và truy xuất nguồn gốc cũng gặp khó khăn. Một lĩnh vực có nhiều cơ quan cùng tham gia nhưng thiếu một đầu mối chịu trách nhiệm đến cùng rất dễ tạo ra những khoảng trống trong quản lý.
Vì vậy, yêu cầu kiên quyết xóa bỏ tình trạng phân tán, chồng chéo chức năng, bảo đảm nguyên tắc một việc có một cơ quan chủ trì, chịu trách nhiệm là bước đi cần thiết. Theo định hướng của Bộ Chính trị, tại Trung ương, kết thúc việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương; tổ chức lại Cục An toàn thực phẩm trực thuộc Bộ Y tế, tiếp nhận nguyên trạng chức năng, nhiệm vụ, nhân sự và các điều kiện bảo đảm thuộc lĩnh vực này từ hai bộ nói trên. Cơ quan này sẽ tham mưu, giúp Bộ trưởng Bộ Y tế quản lý nhà nước và tổ chức thực thi pháp luật đối với tất cả sản phẩm thực phẩm trên toàn bộ chuỗi cung ứng.
Ở cấp tỉnh, tổ chức thống nhất Chi cục An toàn thực phẩm trực thuộc Sở Y tế. Tại cấp xã, cơ quan chuyên môn về văn hóa - xã hội thuộc UBND cấp xã là đầu mối thực hiện chức năng quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm, được bố trí công chức có chuyên môn phù hợp.
Điều đáng chú ý là thống nhất đầu mối không có nghĩa xóa bỏ vai trò chuyên môn của các ngành liên quan. Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương vẫn tiếp tục thực hiện nhiệm vụ quản lý chuyên ngành theo phạm vi trách nhiệm được phân công, đồng thời phối hợp chặt chẽ với Bộ Y tế trong hoàn thiện thể chế và tổ chức thực hiện. Đây là cách tiếp cận cần thiết để vừa bảo đảm tính thống nhất, vừa phát huy được kiến thức, kinh nghiệm chuyên ngành trong quản lý thực phẩm từ sản xuất, chế biến, lưu thông đến tiêu dùng.
Tuy nhiên, tổ chức lại bộ máy mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là phải làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm, quy trình phối hợp và cơ chế chịu trách nhiệm khi xảy ra vi phạm. Bởi người dân không quan tâm thực phẩm bẩn thuộc phạm vi quản lý của bộ nào, ngành nào; điều họ cần là được bảo vệ và được trả lời thỏa đáng khi quyền lợi, sức khỏe bị xâm hại. Một nền hành chính phục vụ phải bắt đầu từ chính yêu cầu thiết thực ấy.
Chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” - Xây dựng văn hóa trách nhiệm
Một điểm mới có ý nghĩa đột phá trong Kết luận số 114-KL/TW là yêu cầu đổi mới tư duy quản lý an toàn thực phẩm theo hướng hiện đại, phù hợp với thông lệ quốc tế; chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm trên cơ sở đánh giá nguy cơ, từ quản lý phân đoạn theo từng ngành hàng sang quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm.
Đây không chỉ là sự thay đổi về phương thức kiểm tra mà còn là bước chuyển trong tư duy quản trị: từ chú trọng kiểm soát trước khi sản phẩm lưu thông sang đề cao trách nhiệm của các chủ thể trong suốt quá trình sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng. Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh, thực phẩm được phân phối qua nhiều kênh, chuỗi cung ứng ngày càng mở rộng và phức tạp, cách quản lý cũ nếu chỉ dựa vào hồ sơ, giấy phép và kiểm tra theo từng khâu sẽ khó theo kịp thực tiễn.
Hậu kiểm vì thế phải được đặt trên nền tảng khoa học, dữ liệu và đánh giá nguy cơ. Việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung, kết nối liên thông, bảo đảm truy xuất nguồn gốc, cảnh báo và kiểm soát sớm nguy cơ là yêu cầu cấp thiết. Khi một sản phẩm có dấu hiệu vi phạm, cơ quan chức năng phải nhanh chóng xác định được nguồn gốc, quá trình sản xuất, đơn vị phân phối và phạm vi tiêu thụ để kịp thời ngăn chặn, thu hồi. Quản lý hiện đại không thể chỉ chờ sự cố xảy ra rồi mới xử lý mà phải chủ động nhận diện, dự báo và phòng ngừa rủi ro.
Đặc biệt, việc hoàn thiện Luật An toàn thực phẩm cần quy định rõ quyền, nghĩa vụ của doanh nghiệp và các cơ sở sản xuất, kinh doanh; điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm; trách nhiệm kiểm tra, lấy mẫu, kiểm định chất lượng và tần suất hậu kiểm. Khi doanh nghiệp được chủ động công bố tiêu chuẩn sản phẩm, trách nhiệm bảo đảm tính trung thực, chính xác của những công bố ấy càng phải được đề cao. Không thể để tình trạng doanh nghiệp tự công bố chất lượng nhưng cơ quan quản lý thiếu công cụ kiểm soát hiệu quả, còn người tiêu dùng phải tự gánh chịu rủi ro.
Từ góc nhìn văn hóa, hậu kiểm còn là phép thử đối với đạo đức kinh doanh và văn hóa tuân thủ pháp luật. Một doanh nghiệp chân chính không chỉ sản xuất hàng hóa để thu lợi nhuận mà còn phải ý thức sâu sắc rằng mỗi sản phẩm đưa ra thị trường đều liên quan đến sức khỏe và niềm tin của cộng đồng. Lợi nhuận không thể là lý do để đánh đổi sự an toàn của người tiêu dùng. Một cơ sở sản xuất có thể xây dựng thương hiệu bằng quảng cáo, bao bì đẹp, chiến dịch tiếp thị hấp dẫn, nhưng chỉ có chất lượng thực chất và trách nhiệm xã hội mới tạo nên uy tín bền vững.
Cũng cần nhấn mạnh rằng, hậu kiểm không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý hay giảm nhẹ các điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm. Trái lại, đây phải là phương thức kiểm soát thực chất hơn, có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào những nhóm sản phẩm, cơ sở và khâu có nguy cơ cao. Những trường hợp vi phạm nghiêm trọng phải được xử lý kịp thời, kể cả đình chỉ, tạm dừng hoạt động sản xuất, kinh doanh khi cần thiết để ngăn ngừa hậu quả đối với sức khỏe cộng đồng.
Tuy nhiên, dù bộ máy quản lý có được tổ chức khoa học đến đâu, pháp luật có hoàn thiện đến mức nào thì cũng không thể bảo đảm an toàn thực phẩm nếu thiếu sự tham gia và trách nhiệm của toàn xã hội. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, kiểm tra và xử lý vi phạm; doanh nghiệp phải tuân thủ pháp luật, đặt đạo đức kinh doanh lên hàng đầu; các hiệp hội nghề nghiệp cần chủ động giám sát, đấu tranh với hành vi gian lận, cạnh tranh không lành mạnh. Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và báo chí cần phát huy vai trò giám sát, phản biện, phát hiện và cảnh báo những nguy cơ đối với cộng đồng.
Đặc biệt, người tiêu dùng cũng cần được trang bị kiến thức để nhận diện thực phẩm không an toàn, lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và chủ động phản ánh những dấu hiệu vi phạm. Cơ chế tiếp nhận, xử lý thông tin giám sát của Mặt trận Tổ quốc và phản ánh của người dân phải được quy định rõ ràng, bảo đảm mọi kiến nghị chính đáng đều được xem xét, giải quyết nhanh chóng, không để thông tin cảnh báo bị bỏ qua hoặc xử lý chậm trễ.
Xa hơn, cần hình thành văn hóa tiêu dùng có trách nhiệm, trong đó mỗi người không chỉ quan tâm đến giá cả, hình thức, hương vị mà còn coi trọng nguồn gốc, chất lượng và độ an toàn của thực phẩm. Mỗi lựa chọn đúng đắn của người tiêu dùng cũng là một cách góp phần loại bỏ hàng giả, hàng kém chất lượng, tạo động lực cho những doanh nghiệp làm ăn chân chính phát triển.
Kết luận số 114-KL/TW vì thế không đơn thuần là quyết định sắp xếp lại đầu mối quản lý nhà nước mà còn mở ra yêu cầu đổi mới toàn diện văn hóa quản trị an toàn thực phẩm. Từ tư duy quản lý phân tán sang thống nhất trách nhiệm; từ kiểm soát nặng về thủ tục sang giám sát thực chất dựa trên nguy cơ; từ trông chờ vào cơ quan chức năng sang xây dựng trách nhiệm chung của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Một nền văn hóa thực phẩm an toàn phải được bắt đầu từ lương tâm người sản xuất, sự nghiêm minh của pháp luật, trách nhiệm của cơ quan quản lý và sự tỉnh táo của người tiêu dùng. Khi mỗi mắt xích trong chuỗi cung ứng đều có trách nhiệm, mỗi cơ quan đều làm đúng chức năng và mỗi hành vi vi phạm đều được phát hiện, xử lý kịp thời, niềm tin của xã hội đối với thực phẩm mới có thể được củng cố.
Bởi suy cho cùng, bảo đảm an toàn thực phẩm không chỉ là bảo vệ một bữa ăn hôm nay mà còn là bảo vệ sức khỏe các thế hệ mai sau, gìn giữ chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng một xã hội phát triển văn minh, bền vững. Đó cũng chính là thước đo trách nhiệm của Nhà nước, đạo đức của doanh nghiệp và chiều sâu văn hóa của một quốc gia.
V.X.B
