Góc nhìn văn hoá: Việt Nam vươn ra biển bằng tư duy phát triển bền vững

Biển không chỉ là món quà thiên nhiên ban tặng, nguồn tài nguyên quý giá hay không gian sinh tồn của dân tộc, mà còn là một phần máu thịt của Tổ quốc, nơi hội tụ những lợi thế chiến lược để Việt Nam vươn mình trong kỷ nguyên phát triển mới.

Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV mở ra một tư duy mới về quản trị và phát triển không gian biển quốc gia: Khai thác đi đôi với bảo tồn, tăng trưởng kinh tế gắn với bảo vệ chủ quyền, nâng cao đời sống nhân dân và gìn giữ bản sắc văn hóa biển. Đó không chỉ là khát vọng làm giàu từ biển, mà còn là tầm nhìn xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, phát triển bền vững vào năm 2045.

dt1a-nq20-1911-1795010508.jpg
Tranh cổ động minh hoạ bài viết. Ảnh: Internet.

Từ tư duy khai thác tài nguyên đến kiến tạo không gian phát triển biển quốc gia

Ngày 28/7/2026, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ban hành Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Đây là dấu mốc quan trọng, kế thừa những thành tựu sau 8 năm thực hiện Nghị quyết số 36-NQ/TW năm 2018 về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam, đồng thời mở rộng tầm nhìn và nâng tầm tư duy phát triển biển trong bối cảnh mới.

Điểm đáng chú ý của Nghị quyết 20 không chỉ là những mục tiêu phát triển kinh tế biển hiện đại, mà sâu xa hơn là sự chuyển đổi căn bản trong nhận thức: biển không đơn thuần là nơi khai thác tài nguyên, mà là không gian sinh tồn, phát triển và bảo vệ Tổ quốc. Từ cách nhìn nhận ấy, biển trở thành một chỉnh thể thống nhất, nơi kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường, quốc phòng và an ninh có mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại và cùng quyết định sức mạnh quốc gia.

Nếu trước đây, các ngành thủy sản, dầu khí, hàng hải, du lịch, dịch vụ cảng biển và các khu kinh tế ven biển thường được hoạch định theo những mục tiêu riêng, thì nay yêu cầu đặt ra là phải tổ chức, điều phối và quản trị tổng thể không gian biển quốc gia. Bởi một vùng biển không chỉ có giá trị đối với một ngành kinh tế, mà có thể đồng thời là tuyến giao thương quốc tế, ngư trường khai thác thủy sản, địa bàn phát triển năng lượng tái tạo, không gian du lịch, khu vực bảo tồn sinh thái và địa bàn chiến lược về quốc phòng, an ninh.

Đây chính là bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị quốc gia. Biển có tính liên thông, đa chiều và những mối tương tác phức tạp giữa đại dương với đất liền, giữa vùng ven bờ với vùng khơi, giữa hệ sinh thái biển với hệ thống sông ngòi và lưu vực. Vì thế, phát triển biển không thể chỉ dựa vào những quyết định riêng lẻ, càng không thể chạy theo lợi ích trước mắt mà thiếu sự tính toán dài hạn.

PGS.TS Nguyễn Chu Hồi, Đại biểu Quốc hội khóa XV, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Thủy sản Việt Nam, nhấn mạnh yêu cầu tự chủ khoa học, công nghệ và tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, tổ chức thực hiện. Theo ông, quản trị không gian biển phải được đặt trong tổng thể quy hoạch quốc gia, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa phát triển kinh tế với quốc phòng, an ninh, bảo vệ môi trường và các mục tiêu xã hội.

Nhìn từ góc độ văn hóa, đây còn là sự thay đổi trong cách ứng xử của con người với biển. Văn hóa biển không chỉ hiện diện trong những câu chuyện về làng chài, lễ hội cầu ngư, tín ngưỡng thờ cá Ông, những cánh buồm ra khơi hay ký ức về các thế hệ bám biển giữ làng. Văn hóa biển còn phải được thể hiện trong tư duy quản lý, trong trách nhiệm khai thác tài nguyên, trong ý thức bảo vệ môi trường và trong cách con người tôn trọng những quy luật tự nhiên của đại dương.

Một quốc gia biển mạnh không thể chỉ được đo bằng số lượng cảng biển, đội tàu, sản lượng khai thác hay quy mô các dự án đầu tư. Sức mạnh ấy còn phải được đo bằng năng lực quản trị, trình độ khoa học, công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực, khả năng bảo tồn hệ sinh thái và sự thịnh vượng của cộng đồng cư dân ven biển, hải đảo.

Bởi vậy, quy hoạch không gian biển quốc gia phải thực sự trở thành công cụ điều phối lợi ích phát triển. Các dự án điện gió ngoài khơi, tuyến hàng hải, khu nuôi biển công nghiệp, cảng biển hay khu bảo tồn thiên nhiên cần được xem xét trong một tổng thể thống nhất. Không thể vì lợi ích của một dự án mà làm tổn hại đến môi trường, sinh kế của cộng đồng hoặc những lợi ích chiến lược lâu dài của đất nước.

Muốn vậy, thể chế phải đi trước một bước. Chính sách cần đồng bộ, minh bạch, đủ sức khuyến khích doanh nghiệp đầu tư, tạo điều kiện cho ngư dân vươn khơi, đồng thời có cơ chế phân bổ nguồn lực, chia sẻ rủi ro và kiểm soát chặt chẽ những hoạt động có nguy cơ gây tổn hại đến biển. Quản trị hiện đại cũng đòi hỏi ứng dụng dữ liệu số, công nghệ viễn thám, trí tuệ nhân tạo và các thành tựu khoa học biển để nâng cao năng lực dự báo, giám sát, khai thác và bảo vệ tài nguyên.

Đó là cách biến tư duy mới thành năng lực phát triển thực chất, để biển thực sự trở thành không gian kiến tạo sức mạnh quốc gia.

Phát triển kinh tế biển phải bắt đầu từ con người và trách nhiệm với tương lai

Nếu quản trị không gian biển là nền tảng, thì phát triển kinh tế biển hiện đại, có sức cạnh tranh cao chính là động lực đưa Việt Nam tiến ra biển lớn. Nghị quyết 20 đặt ra yêu cầu phát triển đồng bộ hạ tầng, logistics, năng lượng ngoài khơi và các ngành kinh tế biển có giá trị gia tăng cao. Đây là những lĩnh vực có khả năng mở rộng không gian tăng trưởng, nâng cao vị thế Việt Nam trong chuỗi cung ứng và thương mại quốc tế.

Với hơn 3.260 km bờ biển cùng vị trí địa chiến lược trên các tuyến hàng hải quốc tế, Việt Nam có nhiều điều kiện để phát triển hệ thống cảng biển, vận tải biển, dịch vụ logistics và các trung tâm kinh tế biển quy mô lớn. Tuy nhiên, lợi thế địa lý chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi được chuyển hóa bằng hạ tầng hiện đại, công nghệ tiên tiến và những doanh nghiệp đủ năng lực cạnh tranh quốc tế.

Đặc biệt, năng lượng tái tạo ngoài khơi, trong đó có điện gió, mở ra triển vọng mới trong chuyển dịch năng lượng và tăng trưởng xanh. Cùng với đó, phát triển nuôi biển công nghiệp, du lịch biển đảo chất lượng cao, dịch vụ hàng hải và công nghiệp đóng tàu sẽ góp phần đa dạng hóa cơ cấu kinh tế, giảm dần sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên theo phương thức truyền thống.

Nhưng phát triển kinh tế biển không thể chỉ nhìn từ những con số đầu tư hay tốc độ tăng trưởng. Điều quan trọng hơn là thành quả phát triển phải đến được với người dân. Những ngư dân bao đời gắn bó với biển cần được tiếp cận công nghệ, vốn, thông tin thị trường, dịch vụ hậu cần và các chính sách bảo hiểm phù hợp để chuyển đổi sinh kế, nâng cao thu nhập. Cư dân trên các đảo cần được bảo đảm tốt hơn về y tế, giáo dục, giao thông, thông tin liên lạc và các điều kiện thiết yếu cho cuộc sống.

Một vùng biển có những cảng lớn, những khu du lịch sang trọng hay những dự án năng lượng hàng tỷ USD nhưng đời sống người dân địa phương vẫn khó khăn thì chưa thể coi là phát triển toàn diện. Càng không thể nói đến một quốc gia biển mạnh nếu những người trực tiếp sống, lao động và gắn bó với biển chưa thực sự trở thành chủ thể của quá trình phát triển.

Ở đây, văn hóa có vai trò đặc biệt quan trọng. Những làng chài, nghề truyền thống, lễ hội cầu ngư, tri thức dân gian về thời tiết, dòng chảy, mùa cá và kinh nghiệm ứng xử với biển là tài sản tinh thần quý giá được nhiều thế hệ cư dân biển trao truyền. Đó không chỉ là ký ức của cộng đồng mà còn là nguồn lực để phát triển du lịch văn hóa, du lịch sinh thái và xây dựng những cộng đồng ven biển giàu bản sắc.

Bảo tồn văn hóa biển vì thế không có nghĩa là giữ nguyên mọi phương thức sản xuất cũ, mà phải biết chắt lọc, kế thừa và phát huy những giá trị truyền thống trong điều kiện phát triển mới. Những người trẻ được đào tạo về công nghệ, logistics, du lịch, khoa học biển nhưng vẫn hiểu lịch sử, phong tục và truyền thống quê hương sẽ là lực lượng quan trọng tạo nên diện mạo mới cho các vùng biển đảo.

Cùng với phát triển kinh tế và văn hóa, bảo vệ môi trường biển phải trở thành nguyên tắc xuyên suốt. Đại dương không phải nguồn tài nguyên vô tận để con người khai thác đến cạn kiệt. Ô nhiễm rác thải nhựa, suy giảm nguồn lợi thủy sản, phá hủy rạn san hô, suy thoái hệ sinh thái ven bờ và tác động của biến đổi khí hậu đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn. Nếu chỉ chú trọng lợi ích kinh tế trước mắt mà xem nhẹ bảo tồn, cái giá phải trả trong tương lai sẽ rất lớn.

Vì vậy, phát triển kinh tế biển phải gắn với kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, khai thác có trách nhiệm và phục hồi hệ sinh thái. Cần kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng bằng mọi giá; đồng thời nâng cao ý thức cộng đồng, xây dựng văn hóa ứng xử văn minh với biển, từ mỗi ngư dân, doanh nghiệp đến từng du khách.

Một nhiệm vụ không thể tách rời là giữ vững quốc phòng, an ninh, chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia trên biển. Phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền không phải hai mục tiêu đối lập, mà có mối quan hệ bổ trợ. Một nền kinh tế biển vững mạnh, những cộng đồng dân cư ổn định, những đội tàu hoạt động đúng pháp luật và hệ thống hạ tầng hiện đại sẽ góp phần củng cố thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân trên biển.

Tầm nhìn đến năm 2045, Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, giàu từ biển, phát triển bền vững từ biển là khát vọng lớn, đồng thời cũng là trách nhiệm đối với các thế hệ mai sau. Để hiện thực hóa mục tiêu ấy, điều quyết định không chỉ nằm ở những chủ trương đúng đắn, mà còn ở năng lực tổ chức thực hiện, sự đồng bộ của thể chế, tính đột phá của khoa học, công nghệ và quyết tâm hành động của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và nhân dân.

Nghị quyết 20 đã mở ra một cánh cửa lớn hướng ra đại dương. Nhưng cánh cửa ấy chỉ thực sự trở thành con đường phát triển khi từng chính sách được cụ thể hóa bằng công trình, dự án, những đổi thay trong đời sống và những kết quả có thể đo đếm. Đó là khi nguồn lợi biển được phục hồi, môi trường được gìn giữ, doanh nghiệp Việt Nam làm chủ công nghệ, ngư dân yên tâm bám biển và các cộng đồng ven biển ngày càng giàu đẹp.

Bởi sức mạnh của một quốc gia biển không chỉ nằm ở khả năng vươn xa trên đại dương, mà còn ở tầm vóc văn hóa, bản lĩnh làm chủ, ý thức trách nhiệm và năng lực gìn giữ biển cho muôn đời sau. Khi biển vừa là nguồn lực phát triển, vừa là không gian văn hóa, sinh tồn và bảo vệ Tổ quốc, Việt Nam mới thực sự có nền tảng vững chắc để vươn ra biển lớn, trở thành quốc gia biển mạnh, giàu đẹp và phát triển bền vững.

V.X.B