Hơn sáu mươi năm sau ngày liệt sĩ Bùi Ngọc Xoa hy sinh, gia đình vẫn chưa biết nơi ông yên nghỉ. Những người anh, người chị lần lượt qua đời, để lại nguyện vọng tìm em cho thế hệ cháu con. Trong hồ sơ gửi Dự án TTU-VWAI, chị Bùi Thị Xuân Hoa cung cấp di ảnh, thư chiến trường, Bằng Tổ quốc ghi công và tờ giấy báo tử bị cháy. Những tư liệu còn lại ấy đang được gia đình gìn giữ, với hy vọng tìm thêm manh mối đưa người thân trở về.
1. Nguyện vọng được trao lại cho cháu con
Chị Bùi Thị Xuân Hoa, công tác tại Báo Pháp luật Việt Nam, là cháu của liệt sĩ Bùi Ngọc Xoa. Cha chị và liệt sĩ là hai anh em cùng cha khác mẹ. Trong thư đề nghị hỗ trợ tìm kiếm gửi Ban điều hành Dự án TTU-VWAI, chị kể về người chú bằng những thông tin cụ thể, những việc gia đình đã làm và một nguyện vọng được trao lại từ thế hệ trước: tiếp tục tìm hài cốt liệt sĩ.
Liệt sĩ Bùi Ngọc Xoa sinh năm 1934, quê xã Đại Phong, huyện Đại Lộc, tỉnh Quảng Nam; theo thông tin gia đình cung cấp, địa bàn quê ông nay thuộc xã Vu Gia, thành phố Đà Nẵng. Cha ông là cụ Bùi Trường Lưu, mẹ là cụ Nguyễn Thị Cúc. Cả hai cụ đã qua đời. Ông nhập ngũ năm 1952, khi khoảng mười tám tuổi, rồi cùng người anh tập kết ra Bắc năm 1954.
Một chặng đời người lính được gia đình nhớ lại qua lời kể của cha mẹ chị Hoa. Khoảng đầu những năm 1960, ông nhận lệnh trở vào Nam. Trước lúc đi, ông trao toàn bộ thư từ, giấy tờ đang giữ cho người anh, nhờ sau này chuyển lại cho gia đình người anh trai ở quê. Những tài liệu ấy được gửi gắm trước một hành trình mà người ra đi chưa biết ngày trở lại.
Năm 1976, sau khi đất nước thống nhất, cha chị Hoa đã trao lại các di vật cho gia đình. Nhưng đến nay, số tư liệu ấy đã thất lạc. Gia đình cũng không rõ trước khi đi B, ông có gửi lại giấy tờ theo chế độ lưu giữ dành cho cán bộ hay không. Chị Hoa đã tìm tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, song chưa thấy hồ sơ của chú.
Sự thất lạc ấy khiến mỗi tư liệu còn giữ được càng trở nên quý giá. Một lá thư có thể chứa tên người đồng đội; một địa chỉ nhận thư có thể giúp nhận diện đơn vị; một dòng ghi ngày tháng có thể thu hẹp thời gian hoạt động. Với người tìm thân nhân, những chi tiết tưởng nhỏ ấy đều đáng được đọc lại, đối chiếu và bảo quản.
Theo hồ sơ gia đình, ông Bùi Ngọc Xoa hy sinh ngày 27/7/1964 tại Bắc Bình Định, khi khoảng ba mươi tuổi. Ngày mất của ông trùng với Ngày Thương binh, liệt sĩ. Đối với gia đình, mỗi dịp tháng Bảy vì thế còn là ngày nhớ riêng về một người thân đã đi xa, chưa tìm được phần mộ.
Hiện những người anh, người chị của liệt sĩ đều đã qua đời. Người chị dâu còn sống là mẹ chị Hoa, năm nay 96 tuổi, nhưng trí nhớ đã suy giảm. Những câu chuyện bà từng kể được con gái giữ lại; việc hỏi thêm về người chú, về lần chia tay hay một tên người trong thư, giờ đây đã rất khó khăn.
Người tiếp tục hành trình tìm kiếm là chị Hoa và một người cháu trai, con của người anh cùng cha cùng mẹ với liệt sĩ, hiện thờ cúng ông tại quê nhà. Khi thế hệ từng sống bên ông không còn, cháu con nhận lấy nguyện vọng của họ. Việc tìm kiếm vì thế mang theo cả tình thương dành cho người đã hy sinh và trách nhiệm đối với những người thân đã chờ đợi suốt đời.
2. Những manh mối còn lại sau hỏa hoạn
Trong số tư liệu gia đình gửi có bức di ảnh đen trắng của một quân nhân trẻ. Khuôn mặt, ánh mắt, vành mũ còn hiện rõ. Bức ảnh giữ lại dáng vẻ một người con của quê hương Đại Lộc trước khi cuộc đời dừng ở tuổi ba mươi. Đằng sau tên tuổi trong hồ sơ là một con người từng sống, từng viết thư cho anh, từng gửi giấy tờ lại trước ngày trở về chiến trường.
Tờ giấy báo tử mang một vết cháy lớn, làm mất nhiều thông tin. Trên bản chụp, tên Bùi Ngọc Xoa, chức vụ trợ lý quân lực, dòng đơn vị “Sư đoàn 2” và năm nhập ngũ 1952 còn có thể nhận ra. Những phần bị hư hại khiến việc đọc đầy đủ văn bản gặp khó khăn. Gia đình phải dựa thêm vào Bằng Tổ quốc ghi công và những thông tin đã được lưu lại.
Theo chị Hoa, Bằng Tổ quốc ghi công được cấp năm 1978, do Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký. Sau hỏa hoạn, bằng được cấp lại ngày 14/4/2014, do Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng ký. Bản chụp cấp lại ghi tên liệt sĩ, chức vụ trợ lý quân lực, nguyên quán Đại Phong, Đại Lộc, Quảng Nam và ngày hy sinh 27/7/1964. Văn bản còn lưu ngày quyết định gốc 07/6/1978.
Ngọn lửa đã làm hư hại giấy tờ mà gia đình gìn giữ, thêm một trở ngại trên hành trình tìm người. Tuy vậy, những dòng còn đọc được vẫn là căn cứ để tiếp tục đối chiếu. Bảo quản bản gốc, lưu bản chụp rõ nét và ghi lại xuất xứ từng tài liệu sẽ giúp người nghiên cứu phân biệt thông tin được chứng thực với những chi tiết cần xác minh thêm.
Một điểm cần làm rõ là phiên hiệu đơn vị. Giấy báo tử ghi “Sư đoàn 2”, trong khi tư liệu lịch sử của Sư đoàn 2, Quân khu 5 xác định đơn vị được thành lập ngày 20/10/1965, sau ngày hy sinh ghi trên Bằng Tổ quốc ghi công. Cần tìm hiểu căn cứ ghi đơn vị trong hồ sơ báo tử, đồng thời đối chiếu với hồ sơ quân lực và quá trình tổ chức các đơn vị liên quan. Chưa thể từ sự khác biệt này tự sửa thông tin của gia đình.
Những ảnh chụp thư chiến trường cũng là nguồn tư liệu đáng chú ý. Nét chữ đã mờ, ảnh chụp nghiêng và chưa thể hiện trọn vẹn nội dung; riêng một đoạn ghi địa chỉ có nhóm ký tự trông như “C55”. Cách đọc ấy cần được kiểm tra trên bản gốc. Nếu xác định đúng ký hiệu, thời gian viết thư và hệ thống địa chỉ quân bưu, gia đình có thể có thêm căn cứ để lần tìm đơn vị của ông.
Theo lời chị Hoa, trong thư gửi người anh ở miền Bắc, ông từng kể chuyện diệt ác ôn. Từ chi tiết ấy, chị tìm đọc các tư liệu về chiến trường Bình Định, trong đó có bài “Chiến thắng An Lão và bài học lịch sử” và “Đồng khởi khu Đông”. Việc tìm đọc cho thấy chị luôn cố gắng đặt câu chuyện gia đình vào bối cảnh lịch sử, mong nhận ra một địa danh hoặc một sự kiện có liên quan.
Tuy nhiên, cần phân biệt sự gần gũi về bối cảnh với bằng chứng về một cá nhân. Chiến thắng An Lão được bài báo xác định diễn ra tháng 12/1964, sau ngày hy sinh 27/7/1964 của ông. Bài “Đồng khởi khu Đông” nhắc đến cuộc nổi dậy mở màn đêm 05/7/1964 và nhiều diễn biến tiếp theo. Những tư liệu này giúp tìm hiểu chiến trường, nhưng chưa đủ căn cứ xác định ông tham gia trận nào hay được an táng ở đâu.
3. Chung tay nối tiếp hành trình tìm kiếm
Dựa trên thông tin liệt sĩ hy sinh tại Bắc Bình Định, gia đình đã gửi thư tới UBND các huyện, xã trên địa bàn tỉnh Bình Định trước đây để hỏi tin. Chị Hoa cũng liên hệ một số cựu chiến binh hiểu biết về chiến trường những năm 1963–1964. Đến nay, theo lời chị, gia đình chưa nhận được thông tin trùng khớp giúp xác định nơi chôn cất.
Gia đình đã gửi hồ sơ tới Truyền hình Quốc phòng, đầu mối tiếp nhận thông tin mà chị liên hệ trong khuôn khổ Chiến dịch 500 ngày đêm. Theo phản hồi chị nhận được, thông tin đã được chuyển tới các đội quy tập. Đó là một bước tiếp nối, để những dữ liệu gia đình giữ được có cơ hội gặp nguồn hồ sơ và hiểu biết của người đang làm nhiệm vụ tìm kiếm.
Trong thư gửi TTU-VWAI, chị đề nghị dự án hỗ trợ “trong khả năng có thể”. Mong muốn ấy rất cụ thể: từ tên tuổi, quê quán, chức vụ, ngày hy sinh và những lá thư còn lại, giúp gia đình tìm thêm thông tin về người chú. TTU-VWAI là chương trình nghiên cứu và hợp tác nhân đạo, trong đó Đại học Công nghệ Texas giữ vai trò chủ đạo khai thác tư liệu lưu trữ về chiến tranh Việt Nam, phối hợp với các đối tác để hỗ trợ tìm kiếm người mất tích.
Đối với hồ sơ Bùi Ngọc Xoa, các nguồn lưu trữ có thể được khảo sát thêm, song hiện chưa có căn cứ nói rằng đã tìm thấy tài liệu liên quan đến ông trong hệ thống hồ sơ CDEC. Hy vọng của gia đình cần được nâng đỡ bằng công việc cụ thể: đọc kỹ tư liệu, đối chiếu tên người và đơn vị, kết nối nhân chứng, rồi chuyển những thông tin có cơ sở tới cơ quan chức năng.
Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh, liệt sĩ, 27/7/1947–27/7/2027. Trong công việc ấy, mỗi hồ sơ gia đình cung cấp đều mang một hoàn cảnh riêng. Có hồ sơ còn đầy đủ giấy tờ; có hồ sơ chỉ còn ảnh và vài dòng thư. Trường hợp này còn có những khoảng trống do thất lạc, hỏa hoạn và tuổi già của nhân chứng.
Văn hóa tri ân được thể hiện qua sự kiên trì với những khoảng trống ấy. Một người đọc nhận ra tên đồng đội; một gia đình tìm thấy giấy tờ trong tủ cũ; một cán bộ lưu trữ đối chiếu được phiên hiệu; một người dân nhớ nơi từng chôn cất bộ đội: mỗi sự giúp đỡ đều có thể mở thêm hướng tìm. Thông tin cần được ghi rõ nguồn, thời gian và địa điểm, để người tiếp nhận có cơ sở kiểm tra.
Gia đình mong nhận được tin từ những người từng biết quân nhân Bùi Ngọc Xoa, quê Đại Phong, Đại Lộc, Quảng Nam, nhập ngũ năm 1952, tập kết ra Bắc năm 1954, trở vào Nam đầu những năm 1960, làm trợ lý quân lực và hy sinh ngày 27/7/1964 tại Bắc Bình Định. Những tư liệu về cán bộ quân lực, phiên hiệu hoặc địa chỉ quân bưu liên quan trong giai đoạn ấy cũng rất đáng được chia sẻ.
Các nhân chứng, dù từng ở bên nào của cuộc chiến, nếu đang giữ ảnh, bản đồ, danh sách, thư từ, giấy tờ hoặc biết chuyện về nơi hy sinh, an táng của ông, xin giúp gia đình kết nối. Hơn sáu mươi năm đã qua, một ký ức còn lại hôm nay có thể rất khó tìm lại ngày mai. Sự chia sẻ xuất phát từ lòng nhân ái có thể giúp người thân hiểu thêm về chặng đời cuối của liệt sĩ.
Thông tin xin gửi tới: Bùi Thị Xuân Hoa, Báo Pháp luật Việt Nam, địa chỉ công tác 42/29 Nguyễn Chí Thanh, Hà Nội; điện thoại 0903.268.489; email xuanhoaplvn@gmail.com.
Người lính trẻ trong di ảnh vẫn được cháu con nhớ tới bằng tên Bùi Ngọc Xoa. Những người anh, người chị đã không kịp tìm thấy em, nhưng nguyện vọng của họ vẫn được tiếp tục. Từ lá thư mờ và tờ giấy báo tử bị cháy, gia đình mong có thêm người cùng đọc, cùng tìm, để một ngày biết được nơi ông yên nghỉ và đưa ông về với quê hương.
Hà Nội, 13/10/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên Dự án TTU–VWAI)
