Gần sáu thập niên sau ngày Thiếu tá Nguyễn Lương Thầm hy sinh, gia đình vẫn chưa biết phần mộ ông ở đâu. Người vợ đã qua đời, mang theo nỗi day dứt chưa tìm được nơi chồng yên nghỉ. Những người con nay tuổi đã cao vẫn mong một lần được thắp hương trên mộ cha.
Từ cuốn nhật ký chiến trường, những giấy tờ báo tử và một đầu mối liên quan đến Quế Sơn, Quảng Nam, người cháu ngoại gửi thư tới Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh (TTU–VWAI) đề nghị trợ giúp, hy vọng nối lại hành trình tìm kiếm còn dang dở.
1. Cuốn nhật ký còn đó, người viết đang nằm nơi đâu?
Trong những di vật của liệt sĩ Nguyễn Lương Thầm, có một cuốn nhật ký nhỏ, được ông bắt đầu ghi từ năm 1953. Những trang giấy theo người lính qua các chặng đường chiến đấu, lưu giữ chuyện đơn vị, chuyện đồng đội, những lo toan trước trận đánh và cả nỗi nhớ nhà. Người viết đã hy sinh, nhưng nét chữ còn ở lại, trở thành một phần ký ức quý giá của gia đình.
Ngày 26/7/2015, Báo Công an nhân dân đăng bài “Nghẹn ngào đọc cuốn nhật ký của liệt sỹ được ghi từ hơn 60 năm trước”, giới thiệu cuốn sổ và mong mỏi tìm mộ của thân nhân. Hơn mười năm sau bài báo ấy, gia đình lại cất lời đề nghị trợ giúp. Những trang nhật ký vẫn có thể mở ra để đọc; còn nơi người viết yên nghỉ vẫn chưa được xác định.
Theo thông tin gia đình cung cấp, liệt sĩ Nguyễn Lương Thầm sinh ngày 15/4/1926, quê Lý Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình theo địa danh ghi trong hồ sơ. Ông nhập ngũ năm 1946, khi vừa tròn hai mươi tuổi. Từ những năm kháng chiến chống Pháp đến cuộc kháng chiến chống Mỹ, cuộc đời quân ngũ của ông kéo dài hơn hai thập niên. Khi hy sinh, ông mang cấp bậc Thiếu tá, giữ chức Trưởng ban tác huấn sư đoàn, đơn vị ghi là Sư đoàn 2 K.N.
Qua bài báo năm 2015, người đọc biết cuốn nhật ký chứa đựng nhiều ghi chép về sinh hoạt và chiến đấu của đơn vị. Bên cạnh những sự kiện quân sự là các khoản mua sắm đón Tết, việc chăm lo đời sống bộ đội, những mất mát và tình cảm giữa những người cùng chiến hào. Chính những chi tiết bình dị ấy giúp hậu thế hình dung rõ hơn về người lính: giữa chiến tranh, họ vẫn nghĩ đến bữa ăn, ngày Tết, quê nhà và sự sống của đồng đội.
Với gia đình, giá trị của cuốn nhật ký còn gần gũi hơn. Đó là dấu vết bàn tay người cha, người ông từng viết xuống; là tiếng nói của một người thân mà chiến tranh đã khiến các con không có đủ thời gian để hiểu và ở bên. Mỗi lần đọc lại, ký ức được nối dài, nhưng câu hỏi về phần mộ vẫn còn nguyên.
Cuốn nhật ký đã trở về. Người lính để lại cuốn nhật ký ấy vẫn đang được gia đình tìm kiếm.
2. Hai mốc thời gian và các đầu mối cần xác minh
Người gửi thư đề nghị trợ giúp tới Dự án TTU–VWAI là Lê Vĩnh Lệ, cháu ngoại liệt sĩ Nguyễn Lương Thầm, hiện sống tại phường Đồng Thuận, tỉnh Quảng Trị. Trong thư, người cháu trình bày những thông tin gia đình đang có, đồng thời nêu một số khác biệt giữa các tài liệu liên quan đến ngày hy sinh của liệt sĩ.
Theo nội dung giấy báo tử được gia đình dẫn lại, liệt sĩ Nguyễn Lương Thầm hy sinh ngày 25/12/1967 tại “Mặt trận phía Nam”, được an táng tại “khu vực riêng của đơn vị gần mặt trận”. Nhưng giấy chuyển giao di vật tử sĩ gửi về gia đình lại ghi ngày hy sinh là 05/12/1967.
Hai mốc thời gian cách nhau hai mươi ngày. Với người đọc thông thường, đó có thể chỉ là một chi tiết chưa thống nhất. Với hành trình tìm mộ, sự khác biệt ấy có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc tra cứu trận đánh, đối chiếu danh sách thương vong và xác định nơi đơn vị đóng quân.
Trong quá trình tìm hiểu, người cháu ngoại tiếp nhận một đầu mối: chiều 05/12/1967, có cuộc tập kích của quân đội Mỹ vào ban chỉ huy Sư đoàn 2 đang đi thị sát chiến trường tại Quế Sơn, Quảng Nam. Theo thông tin người cháu thu thập được, phía Mỹ đã thu giữ tài liệu và xác định danh tính một số cán bộ chỉ huy của Sư đoàn 2, trong đó có tên “Nguyen Huong Tham”, gắn với chức trách Trưởng ban tác chiến và quân huấn của Sư đoàn 2.
Dự án TTU-VWAI cũng được cung cấp hình ảnh Quyết định điều động đồng chí Nguyễn Lương Thầm cấp 2/1 Phó phòng huấn luyện… về làm Trưởng ban tác huấn đơn vị 430 ký ngày 28/10/1967.
Người cháu cũng cung cấp thêm một đầu mối khác: Trong ngày 05/12/1967, phía Mỹ đã thu giữ các tài liệu trong đó có một quyển sổ ghi chép từ ngày 01/01/1967 đến sát ngày hi sinh. Nét chữ trong sổ ghi chép phía Mỹ thu được cùng với nét chữ trong cuốn sổ gia đình đang giữ tương tự nhau. Đây là đầu mối để người cháu nghi ngờ ông ngoại mình hi sinh ngày 05/12/1967.
Đây là các đầu mối đáng chú ý, nhưng hiện vẫn là thông tin do gia đình cung cấp, chưa có tài liệu gốc kèm theo để kiểm chứng. Tên “Nguyen Huong Tham” cũng chưa thể mặc nhiên đồng nhất với Nguyễn Lương Thầm. Cần xem lại bản ghi, cách phiên âm, chức vụ, đơn vị và bối cảnh tài liệu để xác định liệu có liên quan đến cùng một người hay không.
Một chỉ dẫn khác xuất hiện trong bài báo năm 2015: một số đồng đội từng kể với gia đình rằng ông hy sinh ở khu vực đồi Nhái, huyện Quế Sơn, Quảng Nam. Nếu tìm lại được những người cung cấp thông tin, hoặc ghi chép về lời kể ấy, việc xác định địa danh, vị trí và diễn biến trận đánh có thể mở thêm hướng đối chiếu.
Một thông tin đáng được quan tâm liên quan đến trận đánh ngày 05/12/1967. Theo đầu mối người cháu thu thập được, danh tính một số cán bộ chỉ huy Sư đoàn 2 hi sinh trong trận chiến ngày 05/12/1967, ngoài đồng chí “Nguyen Huong Tham” như đã nói ở trên còn có đồng chí Nguyen Minh Dao - Chính ủy Sư đoàn 2 - một trong những đồng chí có sơ đồ mộ chí vẽ tay được đồng chí Nguyễn Vi Dy, trợ lý chính sách Sư đoàn 2 bàn giao cho xã Sơn Trung cũ năm 1982.
Những đầu mối này cần được đặt cạnh nhau bằng sự thận trọng: ngày hy sinh; tên người trong tài liệu; nơi ban chỉ huy đóng quân; địa điểm xảy ra trận đánh; nơi an táng ban đầu và khả năng đã được quy tập. Không phải chi tiết nào cũng lập tức dẫn đến phần mộ, nhưng mỗi thông tin có nguồn gốc rõ ràng đều có thể giúp thu hẹp khoảng trống.
3. Một nén hương người con mong được tự tay thắp
Vợ liệt sĩ Nguyễn Lương Thầm là bà Phạm Thị Khân, sinh năm 1924, nay đã mất. Ba người con của ông là Nguyễn Thị Thanh, sinh năm 1957; Nguyễn Thị Yến, sinh năm 1959; Nguyễn Trường Dũng, sinh năm 1962, hiện còn sống.
Khi cha hy sinh năm 1967, các con đều còn nhỏ. Chiến tranh lấy đi người cha trong những năm tháng họ cần sự chở che nhất. Những điều muốn hỏi, những chuyện muốn kể cùng cha, rồi lớn lên phải gửi vào di ảnh, di vật và lời kể của mẹ.
Trong thư, người cháu cho biết trước đây, vì điều kiện gia đình, việc trực tiếp đi tìm mộ chưa thể thực hiện. Bà ngoại qua đời khi mong ước tìm thấy và đưa chồng về quê hương vẫn chưa thành. Nay mẹ của người viết thư đã gần bảy mươi tuổi, chỉ mong trước khi nhắm mắt có thể tự tay thắp một nén hương trên mộ cha.
Mong ước ấy giản dị mà khiến người đọc day dứt. Sau bao năm, người con vẫn cần một địa chỉ để tìm đến, một phần mộ được xác định để đứng bên, gọi cha và kể về gia đình. Một nén hương có thể cháy hết trong chốc lát, nhưng để có nơi thắp nén hương ấy, có gia đình phải chờ gần cả đời.
Thông qua Dự án TTU–VWAI, gia đình mong được hỗ trợ xác định nơi liệt sĩ Nguyễn Lương Thầm hy sinh, nơi an táng ban đầu và nơi quy tập nếu hài cốt đã được di chuyển. Đây là đề nghị của thân nhân; việc tiếp nhận, nghiên cứu và xác minh cần được thực hiện trên cơ sở hồ sơ, tư liệu và sự phối hợp của các cơ quan, đơn vị liên quan.
Bài viết này xin chuyển tiếp mong mỏi ấy tới các cựu chiến binh, thân nhân cán bộ, chiến sĩ từng công tác tại Sư đoàn 2; những người biết về khu vực Quế Sơn, đồi Nhái và hoạt động của đơn vị trong tháng 12/1967; các cơ quan đang lưu giữ hồ sơ thương vong, an táng, quy tập liệt sĩ cùng những cá nhân có tài liệu liên quan.
Đặc biệt, gia đình mong nhận được thông tin về cuộc tập kích ngày 05/12/1967 mà người cháu đã nêu; tài liệu có tên “Nguyen Huong Tham”; danh sách cán bộ hy sinh cùng thời điểm; sơ đồ đóng quân, an táng hoặc các đợt quy tập tại khu vực nghi vấn. Khi cung cấp thông tin, xin cho biết nguồn tài liệu, thời gian, địa điểm và người có thể liên hệ để xác minh. Một tấm bản đồ cũ, một trang ghi chép hay ký ức của đồng đội có thể là đầu mối cần thiết cho hành trình này.
Hà Nội, 28/10/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên Dự án TTU–VWAI)
