Thưa Trung tướng, là người đã trực tiếp tham gia quy tập hài cốt liệt sĩ nhiều năm nay, ông có thể cho biết sự khó khăn trong quá trình tìm kiếm như thế nào?
Đối với những người lính đã trải qua trận mạc, cứ mỗi lần đưa được một hài cốt đồng đội về với đất mẹ yêu thương là một lần trái tim người lính đỡ xót xa hơn. Trong chiến đấu, chúng tôi đã hứa với nhau, người còn sống sẽ đưa người nằm xuống trở về. Hoà bình đã hơn 50 năm, nhưng nhiều đồng đội vẫn đang nằm đâu đó trên đất nước Việt Nam, Lào, Campuchia.
Mặc dù chiến dịch của Chính phủ phát động đến nay mới được 3 tháng, nhưng kết quả tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đã triển khai hiệu quả, đưa được nhiều hài cốt liệt sĩ ở các chiến trường trở về, trong đó có nhiều hài cốt được tìm thấy ở Lào, Campuchia. Mỗi liệt sĩ được về là bớt đi sự khắc khoải chờ mong của thân nhân gia đình liệt sĩ. Chiến dịch còn hơn 1 năm, hy vọng mục tiêu tìm kiếm 7.000 hài cốt liệt sĩ, giám định ADN khoảng 18.000 hài cốt liệt sĩ sẽ thành hiện thực.
Thực tế, quá trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ gặp nhiều khó khăn, để hoàn thành chiến dịch, các đoàn tìm kiếm đều chạy đua với thời gian. Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, địa hình địa vật đã thay đổi hoàn toàn. Nhiều người trong cuộc là các nhân chứng lịch sử, giờ đã tuổi cao sức yếu, trí nhớ giảm sút và nhiều người đã không còn để chỉ dẫn đường đi.
Về mặt tự nhiên, xương thịt liệt sĩ sau 50 năm cũng đã phai tàn nhiều. Đặc biệt, với những trận đánh nếu đơn vị không làm chủ được chiến trường lúc đó, việc chôn cất thường vội vàng, nên hài cốt dễ bị phong hóa hoặc thất lạc do thiên tai, sạt lở.
Thêm nữa hiện nay, công tác giám định ADN cũng gặp khó khăn do chất lượng máy móc và kinh nghiệm của đội ngũ chuyên môn hạn chế, việc lấy mẫu sinh phẩm ồ ạt, nhưng không kịp giám định sẽ khiến xương cốt bị hư hại khi tiếp xúc với không khí. Chưa kể, các đội tìm kiếm cũng gặp rất nhiều khó khăn, phải đi vào trong rừng sâu, đối mặt với bom đạn còn sót lại... tiềm ẩn những áp lực lớn.
Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam đã tham gia tìm kiếm hài cốt liệt sĩ và hỗ trợ thân nhân các gia đình liệt sĩ nhiều năm qua, Trung tướng có thể chia sẻ về việc Hội đã cụ thể hóa hành động tham gia “Chiến dịch 500 ngày đêm” như thế nào không, thưa Trung tướng?
Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam được thành lập vào ngày 17/9/2010. Ngay từ khi ra đời, chúng tôi đã xác định mình là một tổ chức xã hội hoạt động theo tính chất tự nguyện, là "cánh tay nối dài" của Đảng và Nhà nước trong công tác tri ân.
Chiến dịch 500 ngày đêm do Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà phát động là "cú hích" lớn và Hội đã có văn bản hướng dẫn, yêu cầu tất cả các tổ chức hội trên cả nước hưởng ứng bằng những hành động thiết thực nhất.
Hội đã tập trung vào 3 nhiệm vụ trọng tâm: Đẩy mạnh tìm kiếm hài cốt liệt sĩ; đính chính thông tin trên bia mộ liệt sĩ còn sai lệch; di chuyển hài cốt liệt sĩ về quê hương theo nguyện vọng của gia đình. Bên cạnh đó, các hoạt động thăm hỏi, tặng quà và xây dựng nhà tình nghĩa cho thân nhân liệt sĩ vẫn được duy trì thường xuyên.
Dù những việc mình làm chưa thể bù đắp hết hy sinh máu xương của các anh hùng, nhưng góp phần làm cho đất nước bình yên hơn và giúp các gia đình tin tưởng rằng Đảng, Nhà nước và nhân dân không bao giờ quên ơn họ.
Sau 3 tháng, chỉ tính riêng từ khi hưởng ứng chiến dịch cho đến nay, Hội đã cung cấp thông tin cho gần 10.000 gia đình liệt sĩ biết phần mộ con em mình đang nằm ở đâu trên đất nước Việt Nam. Chúng tôi cũng đã hỗ trợ di chuyển 32 hài cốt liệt sĩ về quê hương. Những kết quả này tuy chỉ mới là bước đầu của chiến dịch, nhưng đã mang lại niềm an ủi rất lớn cho thân nhân các liệt sĩ.
Trung tướng có nhắc đến một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Hội là đính chính thông tin trên bia mộ liệt sĩ. Hoạt động này đã đạt được kết quả như thế nào, thưa Trung tướng?
Đây là một thực tế khiến chúng tôi trăn trở nhất. Hiện nay cả nước có trên 60 vạn liệt sĩ đang nằm tại hơn 3.200 nghĩa trang. Qua thực tế đi khảo sát tại hầu hết các nghĩa trang, tôi thấy số lượng bia mộ sai lệch thông tin là rất lớn như sai họ tên, sai năm sinh, sai quê quán, sai đơn vị…
Có nhiều lý do khách quan dẫn đến việc này. Thứ nhất, ngày xưa quê quán thường ghi theo tên tỉnh cũ (tỉnh sáp nhập), nay địa giới hành chính đã thay đổi. Thứ hai, trong chiến đấu, anh em thường dùng phiên hiệu đơn vị thay vì tên thật của đơn vị. Thứ ba, bản thân tôi cũng là một ví dụ, ngày xưa đi bộ đội tôi phải khai tăng tuổi, nên năm sinh trên bia mộ có thể khác với thực tế trong lý lịch.
Thậm chí, chỉ cần lệch một chữ cái trong tên như tên đệm là quản trang không bao giờ cho phép di chuyển hài cốt. Vì vậy, việc đính chính thông tin là nhiệm vụ hết sức khẩn trương để các gia đình sớm tìm được người thân.
Hội đang có chương trình hợp tác với một trường đại học của Mỹ về đưa công nghệ rada xuyên đất vào tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, Trung tướng có thể chia sẻ về vấn đề này?
Hội hợp tác chặt chẽ với các tổ chức cựu chiến binh và các trường đại học lớn của Mỹ như Harvard, Texas hay Đại học Georgia. Các trường thường xuyên chuyển giao lại những di vật thu được trong chiến tranh để chúng tôi tìm người thân liệt sĩ trao lại.
Đặc biệt, Đại học Georgia đã hỗ trợ chúng tôi về công nghệ radar xuyên đất. Đây là thiết bị hiện đại, sóng siêu âm có thể xuyên sâu tới 25 m dưới lòng đất, giúp phân biệt được các địa chất công trình và những vật thể tồn tại trong lòng đất. Điểm ưu việt của radar này là có thể phân biệt được nhịp tim của động vật và người trong các vụ sạt lở, giúp cứu hộ cứu nạn nhanh hơn.
Trong công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, thiết bị này đặc biệt hiệu quả, nhất là các ngôi mộ chôn tập thể. Công nghệ này được các cơ quan chức năng đánh giá rất cao. Dự kiến tháng 9 năm nay, một đoàn giáo sư và tiến sĩ sinh học từ Mỹ sẽ sang Việt Nam để trực tiếp hỗ trợ chúng tôi sử dụng thiết bị này trong chiến dịch 500 ngày đêm...
Xin trân trọng cảm ơn Trung tướng!
