Tọa lạc tại xã Thuận Mỹ, tỉnh Tây Ninh (trước đây là xã Thanh Phú Long, huyện Châu Thành, tỉnh Long An cũ), Cụm nhà cổ Thanh Phú Long được tạo lập bởi một số thành viên của dòng họ Nguyễn Hữu và là nơi lưu giữ dấu ấn trăm năm của nghệ thuật kiến trúc đặc trưng Nam bộ cùng nhiều hiện vật có giá trị về mặt lịch sử - văn hóa.
Theo thông tin từ Trung tâm Xúc tiến du lịch tỉnh Tây Ninh, Cụm nhà cổ Thanh Phú Long gồm 3 ngôi nhà có cấu trúc tương đối giống nhau. Xây dựng theo kiểu nhà rội, tường gạch, mái ngói, theo kiểu 3 gian 2 chái. Nhà hình chữ “khẩu” gồm nhà trước và nhà sau nối với nhau bằng 2 nhà cầu, chính giữa có khoảng trống là sân “thiên tỉnh” (giếng trời).
Các ngôi nhà được xây dựng vào những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX (khoảng từ năm 1898 đến năm 1908) bởi một nhóm thợ từ miền Trung vào. Nghệ thuật trang trí ở Cụm nhà cổ khá phong phú và đa dạng. Cụm nhà cổ Thanh Phú Long là di tích kiến trúc nghệ thuật, loại hình kiến trúc dân dụng ở và thờ tự. Hiện trạng, di tích có diện tích khoanh vùng lần lượt là: nhà ông Nguyễn Hữu Xuân 4.327 m2; nhà ông Nguyễn Hữu Niên 4.889 m2 (đã được trùng tu năm 2013); nhà ông Nguyễn Hữu Phuông 4.333 m2.
Ngày 3/8/2007, Cụm nhà cổ Thanh Phú Long được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia tại Quyết định số 43/2007/QĐ-BVHTT.
Anh Nguyễn Thanh Hải - sinh viên năm thứ 3 ngành Du lịch của một trường đại học tại thành phố Cần Thơ là một trong những người thường xuyên tham quan, nghiên cứu và tìm hiểu tại di tích Cụm nhà cổ Thanh Phú Long. Chia sẻ với phóng viên Tạp chí điện tử Văn hóa và Phát triển, anh Hải cho biết, Cụm nhà cổ Thanh Phú Long là di tích vừa bề thế, vừa bảo tồn được những giá trị văn hóa, kiến trúc, lịch sử của vùng đất và con người Nam bộ.
Cũng như nhiều người dân địa phương và du khách yêu nghệ thuật kiến trúc cổ, anh Hải mong muốn chính quyền địa phương và ngành chức năng chú trọng bảo tồn, tôn tạo di tích này để phục vụ khách du lịch tham quan và phục vụ cho công tác nghiên cứu về kiến trúc, điêu khắc, mỹ thuật.
Theo UBND xã Thuận Mỹ, điêu khắc trong kiến trúc của di tích kiến trúc nghệ thuật Cụm nhà cổ Thanh Phú Long thể hiện trình độ điêu luyện của nghệ nhân từ bố cục, đề tài, xử lý kỹ thuật cũng như phong cách trình bày đa dạng và sinh động. Nghệ thuật trang trí khá phong phú và đa dạng trong cách thể hiện. Ngoài các đề tài truyền thống, cảnh vật thiên nhiên Nam bộ được các nghệ nhân đưa vào tác phẩm một cách hài hòa, sáng tạo.
Kỹ thuật chạm khắc gỗ trên các công trình kiến trúc đã thể hiện bề dày kinh nghiệm, tài năng của các nghệ nhân; sự phối hợp đa dạng, nhuần nhị các kỹ thuật với thủ pháp điêu luyện, chắc tay. Những công trình kiến trúc gỗ, những tác phẩm nghệ thuật của Cụm nhà cổ Thanh Phú Long cho thấy một trình độ bậc thầy của những người thợ mộc miền Trung, của những thợ chạm gỗ Nam bộ trong xử lý kết cấu kiến trúc, xử lý kỹ thuật, bố cục đề tài, trang trí đa dạng, hấp dẫn.
Sau hơn một thế kỷ tồn tại, Cụm nhà cổ Thanh Phú Long vẫn lưu giữ được những giá trị đặc sắc về kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa của vùng đất Nam bộ. Không chỉ là minh chứng sinh động cho tài hoa của các nghệ nhân xưa, di tích còn góp phần kể câu chuyện về lịch sử hình thành, đời sống của tầng lớp thượng lưu Nam bộ đầu thế kỷ XX. Với những giá trị đã được khẳng định, Cụm nhà cổ Thanh Phú Long tiếp tục là điểm đến có ý nghĩa trong hành trình khám phá di sản văn hóa của tỉnh Tây Ninh.
