Ở miền Nam, hiện có 2 địa danh cùng tên Lộc Ninh: Một là ở tỉnh Tây Ninh cũ (nay thuộc Long An) và 2 là ở Bình Phước cũ (nay thuộc Đồng Nai. Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi muốn nhấn mạnh địa danh Lộc Ninh thuộc tỉnh Bình Phước cũ.
Danh sách Liệt sĩ (chưa đầy đủ) của Sư đoàn 7 và Sư đoàn 9 đã hi sinh tại Lộc Ninh và vùng phụ cận năm 1967.
Lộc Ninh nổi tiếng là vùng căn cứ Cách mạng với biệt danh “Thủ đô kháng chiến miền Nam”. Lộc Ninh là huyện đầu tiên ở miền Nam được giải phóng (07/4/1972). Trước đó, nơi đây từng diễn ra những trận chiến ác liệt vào cuối năm 1967. Đây cũng là căn cứ địa, nơi đặt Bộ Chỉ huy Miền và thủ phủ của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Theo tinh thần của Hiệp định Paris, tại Lộc Ninh, từ ngày 12/2/1973 đến ngày 28/3/1973, đã diễn ra bốn đợt trao trả tù binh tại sân bay này và cùng với năm địa điểm khác trên cả nước, các tháng tiếp sau đó vẫn tiếp tục trao trả tù binh. Ngày 7/3/1974, cuộc trao trả cuối cùng diễn ra… Nhờ đó mà hàng chục nghìn chiến sĩ và đồng bào yêu nước bị giam giữ, trong đó có những người cốt cán như bà luật sư Ngô Bá Thành, nhà hoạt động sinh viên Huỳnh Tấn Mẫn, chiến sĩ biệt động Sài Gòn Võ Thị Thắng.
Một số không ảnh lịch sử về căn cứ Lộc Ninh những năm 1965 - 1971.
Trước khi đóng vai trò là bàn đạp chiến lược trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975, Lộc Ninh từng xảy ra nhiều trận đánh khốc liệt, Quân giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc hi sinh rất nhiều trong suốt cuộc chiến.
Ngày 20/12/1960, Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời. Chào mừng sự kiện này, ngay trong đêm 20 các đơn vị du kích Lộc Ninh đã đột nhập vào làng sở vận động bà con treo cờ Cách mạng. Du kích các nơi tìm đối phương diệt ác, phá đồn, cổ vũ mạnh mẽ phong trào cách mạng. Cũng trong thời gian này K ủy K16 ở Bù Đốp ra đời, lãnh đạo phong trào du kích đánh địch. Trong giai đoạn 1961- 1965, kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang và binh vận, nhân dân Lộc Ninh góp phần phá tan quốc sách ấp chiến lược của Mỹ và Chính quyền Ngô Đình- Diệm. Năm 1962, tại căn cứ Lá Buông, xã Lộc Thành (Lộc Ninh), ban cán sự Đảng Lộc Ninh tổ chức hội nghị đề ra phương hướng phá ấp chiến lược của đối phương. Ngày 19/10/1963, Sư đoàn 5 VNCH mở cuộc càn vào Lộc Tấn để xóa bỏ vùng giải phóng và gom dân lập ấp chiến lược. Bộ đội địa phương của tỉnh phối hợp với du kích thị trấn Lộc Ninh và xã Lộc Tấn đánh bại cuộc hành quân của đối phương, diệt hàng trăm lính, bắn rơi 4 máy bay. Đây là chiến thắng quân sự lớn nhất của quân cách mạng trên đất Lộc Ninh kể từ sau Hiệp định Giơnevơ.
Hai ảnh trên: Trao trả tù binh theo Hiệp định Paris tại sân bay Lộc Ninh năm 1973. Ảnh minh hoạ bài viết do tác giả cung cấp.
Giai đoạn 1965 - 1968, quân và dân Lộc Ninh đẩy mạnh cuộc chiến tranh du kích, phối hợp cùng Bộ đội chủ lực đánh nhau với quân Mỹ và VNCH, giữ vững vùng giải phóng. Bộ đội huyện Lộc Ninh từ một Trung đội đã phát triển thành một Đại đội. Đó là Đại đội 31 được thành lập tại rừng Suối Sâu, ấp 5, làng 2 gồm có 86 cán bộ, chiến sĩ. Đây là đơn vị đã đánh độc lập và thắng nhiều trận, được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang ngày 20/12/1979.
Trong giai đoạn 1969 - 1972, là thời kỳ cuộc chiến ở miền Nam đi vào giai đoạn cam go và ác liệt nhất. Nhân dân Lộc Ninh vẫn kiên cường bám trụ, xây dựng lực lượng, đồng thời phối hợp cùng các lực lượng vũ trang trên địa bàn huyện và tỉnh nhất loạt đứng lên giải phóng quê hương. Tháng 3/1970, Mỹ tổ chức đảo chính tại Campuchia và đưa quân vào đất nước này. Ngày 5/5/1970, chiến xa của quân đội Mỹ ào ạt chở quân từ Lộc Ninh vượt biên giới đến đóng chốt tại thị trấn Snoul (tỉnh Kratíe, Campuchia). Tháng 9/1971 phân khu ủy Bình Phước lấy 3 huyện là Hớn Quản, Phước Bình, Lộc Ninh làm địa bàn thí điểm mở vùng giải phóng theo tinh thần chỉ thị của Trung ương Cục. Sau thất bại mùa khô năm 1971, quân VNCH buộc phải rời bỏ phòng tuyến ngoại biên, xây dựng Lộc Ninh thành trọng điểm của phòng tuyến vòng ngoài Sài Gòn.
Trong lúc đối phương đang ráo riết xây dựng hệ thống phòng thủ ở Lộc Ninh thì Bộ chỉ huy Miền quyết định chọn Lộc Ninh, Hớn Quản, Chơn Thành là hướng chủ yếu cho chiến dịch Nguyễn Huệ. Tháng 3/1972, Bộ chỉ huy chiến dịch đã về Tà Thiết để chỉ đạo tác chiến. Phối hợp với bộ đội chủ lực, từ đêm ngày 5 và 6/4/1972 bộ đội địa phương huyện và du kích đã tiêu diệt đơn vị bảo an và dân vệ ở các đồn Lộc Tấn, làng 2, Lộc Thắng, Hoa Lư và vây chặt đối phương ở đồn Ngo Lơ. Ở huyện Bù Đốp, đêm 5/4/1972 quân cách mạng pháo kích vào chi khu, trại biệt kích, đồn bảo an thị trấn. Trải qua những trận chiến cam go, ác liệt, đến ngày 7/4/1972 Lộc Ninh, Bù Đốp được hoàn toàn giải phóng.
Trong chiến dịch lịch sử giải phóng Lộc Ninh, hơn một vạn công nhân cao su và hàng ngàn đồng bào dân tộc Xêtiêng, Khơme đã nổi dậy phá kìm kẹp. Giải phóng hoàn toàn Lộc Ninh, Bù Đốp đã mở ra hành lang rộng lớn trên địa bàn tỉnh Bình Phước. Từ đây, một thời kỳ mới đã bắt đầu, thời kỳ Lộc Ninh là thủ phủ của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, hậu phương trực tiếp của chiến trường Nam bộ, căn cứ địa của Bộ Chỉ huy chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, giải phóng hoàn toàn miền Nam thống nhất đất nước.
Nếu tra tìm kiếm “Loc Ninh” (tiếng Anh, không có dấu) trên hệ thống lưu trữ của Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Sam Johnson (VNCA) thuộc Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) Đại học Công nghệ Texas Tech University (TTU) Hoa Kỳ, sẽ cho kết quả hiện có trên 240 CDEC - Hồ sơ có gắn với 2 từ này. Để thuận lợi cho việc tìm kiếm nhân chứng là thân nhân các gia đình Liệt sĩ và các cựu chiến binh “mất tích” tại chiến trường Lộc Ninh có tên trong các Hồ sơ nêu trên; chúng tôi rất mong các gia đình, người thân, đồng đội hãy gửi cho chúng tôi thông tin Liệt sĩ (tên họ, giấy báo tử, hình ảnh và các giấy tờ liên quan khác, cùng số điện thoại để các Điều phối viên của TTU-VWAI liên lạc khi cần).
Bởi nỗ lực này không thể chỉ đến từ Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Sam Johnson, hay “Trái tim người lính Việt Nam”, mà cần lắm sự hỗ trợ của cả cộng đồng. Nếu bạn là người Việt Nam có người thân vẫn còn đang mất tích, dù thuộc bên nào của cuộc chiến, cũng có thể liên lạc với chúng tôi, để cung cấp thông tin và yêu cầu cụ thể. Chúng tôi sẽ trân trọng tiếp nhận, lập thành danh sách nghiên cứu và đối chiếu với các Hồ sơ đang lưu trữ, hi vọng sẽ tìm ra kết quả.
Chiến tranh Việt Nam đã kết thúc hơn nửa thể kỷ, cho dù có thể thân xác không còn, nhưng những người lính đã ngã xuống ở Lộc Ninh vẫn đang mong được trở về với người thân và gia đình. Họ sẽ trở về qua những địa chỉ có trên những Lá thư tay, qua những trang sổ tay Nhật ký và họ đang “Trở về trong giấc mơ”.
Nếu may mắn đọc được những dòng chữ này, mong bạn hãy chung tay, góp sức cùng chúng tôi, để trợ giúp cho những người lính tiếp tục trở về với gia đình và người thân nhé! (Nghe ca khúc thay Lời dạo đầu của TTU-VWAI: https://youtu.be/TC5SCqV3coU)…
Hà Nội, 20/2/2026
TTNL
