Đằng sau một hành vi bạo lực cụ thể là câu hỏi lớn hơn: Điều gì đang diễn ra với văn hóa ứng xử, việc giáo dục nhân cách và mối quan hệ thầy trò trong nhà trường hiện nay?
Nam sinh có hành vi đánh cô giáo trong lớp học. Ảnh: thanhnien.vn (Chụp qua màn hình)
Trường học vốn là nơi gieo mầm tri thức, bồi đắp tâm hồn, hình thành nhân cách. Người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn góp phần dạy học sinh cách làm người. Bởi vậy, khi một học sinh sử dụng nắm đấm để đáp lại sự nhắc nhở của giáo viên, tổn thương gây ra không chỉ nằm ở thể chất của người bị hại. Đó còn là sự tổn thương đối với môi trường sư phạm, đối với niềm tin của xã hội vào những giá trị nền tảng của giáo dục.
Theo thông tin ban đầu, nguyên nhân trực tiếp của vụ việc xuất phát từ việc học sinh không hoàn thành bài tập về nhà và bị yêu cầu đứng ở góc lớp. Tuy nhiên, không một sự bực tức hay bất đồng nào có thể trở thành lý do biện minh cho hành vi hành hung người khác. Học sinh có quyền được tôn trọng, được giải thích về hình thức kỷ luật và được bày tỏ ý kiến; nhưng những quyền ấy luôn đi cùng nghĩa vụ tôn trọng người khác và chịu trách nhiệm về hành vi của mình.
Từ một vụ việc, cần nhìn rộng hơn vào sự rạn nứt của văn hóa học đường. Những thông tin về học sinh xúc phạm, đe dọa, thậm chí hành hung giáo viên; tình trạng học sinh đánh nhau, quay video rồi phát tán lên mạng xã hội, cho thấy bạo lực không còn đơn thuần là những xung đột cá nhân. Nó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nhìn nhận nghiêm túc cách ứng xử, khả năng kiểm soát cảm xúc và ý thức về giới hạn trong một bộ phận người trẻ. Dẫu vậy, cũng cần tránh đánh đồng những trường hợp cá biệt với toàn bộ học sinh hôm nay, bởi phần đông các em vẫn đang nỗ lực học tập, sống tử tế và trưởng thành.
Từ góc nhìn văn hóa, câu chuyện còn gợi nhắc đến lời dạy quen thuộc: “Tiên học lễ, hậu học văn”. Có ý kiến cho rằng giáo dục hiện đại cần giảm bớt tính áp đặt, khuyến khích tư duy độc lập và giải phóng năng lực sáng tạo của người học. Đó là những mục tiêu chính đáng. Nhưng “khai phóng” không có nghĩa là buông lỏng kỷ cương; tôn trọng cá tính không đồng nghĩa với dung túng cái tôi ích kỷ; xây dựng quan hệ gần gũi giữa thầy và trò càng không có nghĩa là xóa nhòa những chuẩn mực ứng xử cần thiết.
“Tiên học lễ” không phải lời kêu gọi phục tùng mù quáng, càng không phải tấm bình phong để hợp thức hóa mọi cách hành xử của người lớn. Đó là quá trình học cách tôn trọng con người, biết phân biệt đúng sai, biết lắng nghe, biết xin lỗi khi mắc lỗi và biết kiềm chế bản thân trước bất đồng. Một nền giáo dục tiến bộ phải đồng thời nuôi dưỡng tư duy phản biện và hình thành trách nhiệm đạo đức. Học sinh có thể không đồng tình với giáo viên, nhưng cần biết phản đối bằng lời nói có chừng mực, bằng đối thoại và những kênh phản ánh phù hợp, chứ không phải bằng bạo lực.
Vậy trách nhiệm thuộc về ai? Không thể chỉ quy kết cho gia đình, nhà trường hay ngành giáo dục, càng không thể đổ lỗi cho riêng một thế hệ. Gia đình là nơi trẻ học những bài học đầu tiên về lòng tôn trọng và cách giải quyết mâu thuẫn. Nhà trường có trách nhiệm xây dựng kỷ luật công bằng, tạo môi trường an toàn, phát hiện sớm những biểu hiện bất thường và hướng dẫn học sinh quản trị cảm xúc. Giáo viên cần được bảo vệ, đồng thời được trang bị phương pháp xử lý tình huống sư phạm phù hợp, tránh những hình thức kỷ luật có thể làm tổn thương hoặc kích động học sinh. Các cơ quan quản lý giáo dục phải có cơ chế phòng ngừa, tiếp nhận phản ánh và xử lý minh bạch những hành vi vi phạm.
Đặc biệt, cần phân biệt giữa giáo dục kỷ luật và trừng phạt; giữa yêu cầu học sinh chịu trách nhiệm và việc làm nhục các em. Một môi trường nghiêm túc không nhất thiết phải hà khắc, cũng như một môi trường thân thiện không thể thiếu nguyên tắc. Khi học sinh vi phạm, cần có biện pháp giáo dục phù hợp, nhưng với hành vi gây thương tích, pháp luật phải được tôn trọng và thực thi theo đúng quy định. Giáo dục không thay thế pháp luật; ngược lại, sự nghiêm minh của pháp luật cũng cần đi cùng nỗ lực giúp người trẻ nhận thức sai lầm và sửa chữa hành vi.
Vụ việc tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi là “báo động đỏ” không chỉ về bạo lực học đường, mà còn về cách xã hội nuôi dưỡng văn hóa ứng xử trong thời đại nhiều biến động. Điều cần thiết lúc này không phải là những lời than thở rằng đạo đức đang xuống cấp, mà là hành động cụ thể, bền bỉ và có trách nhiệm từ gia đình, nhà trường đến cộng đồng.
Rồi những mùa hoa sẽ lại nở trên sân trường, những tà áo trắng sẽ tiếp tục tung bay dưới nắng. Nhưng để mái trường thực sự là nơi chắp cánh cho tương lai, chúng ta phải gìn giữ được sự an toàn, lòng nhân ái và niềm tôn kính dành cho tri thức cùng người truyền dạy tri thức. Bởi thành công của giáo dục không chỉ được đo bằng điểm số hay những tấm bằng, mà còn bằng khả năng giúp một con người biết tôn trọng người khác, biết kiểm soát bản thân và sống có trách nhiệm. Khi bài học làm người được đặt đúng vị trí, trường học mới thực sự hoàn thành sứ mệnh gioá dục của mình.
V.X.B
