Từ căn cứ cách mạng giữa rừng U Minh
Khu di tích được quy hoạch trên diện tích khoảng 22ha, trong đó 18ha thuộc vùng bảo vệ và khoảng 4ha dành cho các hạng mục tôn tạo. Trong quần thể hiện nay có Tượng đài bảo vệ an ninh Tổ quốc, hệ thống phù điêu, Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh và các anh hùng liệt sĩ, Bảo tàng Công an nhân dân cùng cảnh quan, cây xanh và các tuyến giao thông nội bộ.
Trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, Tây Nam Bộ là chiến trường có vị trí đặc biệt quan trọng. Trước yêu cầu bảo vệ tổ chức Đảng, cơ sở cách mạng và phong trào đấu tranh của nhân dân, cuối năm 1961, Khu ủy Khu IX quyết định thành lập lực lượng tiền thân của Ban An ninh Khu IX. Đầu năm 1962, lực lượng được tổ chức ra mắt tại khu vực U Minh Thượng và từng bước kiện toàn về tổ chức, quân số cũng như nhiệm vụ.
Thời kỳ đầu, tổ chức còn tương đối gọn, gồm các bộ phận đảm nhiệm công tác văn phòng, điệp báo, bảo vệ chính trị và bảo vệ cơ quan. Khi chiến tranh ngày càng ác liệt, lực lượng liên tục được củng cố, bổ sung nhiều bộ phận chuyên môn nhằm đáp ứng yêu cầu bảo vệ căn cứ, đấu tranh với các hoạt động tình báo, gián điệp và phản động.
Theo các tư liệu lịch sử, địa bàn hoạt động của An ninh Khu IX lúc bấy giờ trải rộng trên nhiều tỉnh miền Tây Nam Bộ. Nhiệm vụ trọng tâm là đấu tranh chống các lực lượng phản cách mạng; bảo vệ đường lối, tổ chức của Đảng, phong trào cách mạng và nhân dân; đồng thời phối hợp cùng quân và dân địa phương trong cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam.
Trong suốt quá trình hoạt động, Ban An ninh Khu IX nhiều lần thay đổi địa điểm đứng chân giữa vùng U Minh Hạ và U Minh Thượng để thích ứng với diễn biến chiến trường. Rừng U Minh với hệ thống kênh rạch chằng chịt, những cánh rừng tràm rậm rạp vừa là nơi che chở lực lượng cách mạng, vừa là chiến trường vô cùng khắc nghiệt.
Từ cuối năm 1971, căn cứ Ban An ninh Khu IX được xây dựng tại khu vực An Minh Bắc, thuộc U Minh Thượng lúc bấy giờ. Đây cũng chính là khu vực về sau được lựa chọn để xây dựng Khu di tích lịch sử An ninh Khu IX. Căn cứ nằm ở vị trí quan trọng, được xem là một trong những cửa ngõ bảo vệ căn cứ Khu ủy Khu IX và các cơ quan kháng chiến.
Trong điều kiện chiến tranh ác liệt, cán bộ, chiến sĩ vừa thực hiện công tác nghiệp vụ, vừa trực tiếp chiến đấu. Lực lượng đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ như đấu tranh chống gián điệp, phản động; bảo vệ chính trị nội bộ; bảo vệ cơ quan và cán bộ lãnh đạo; tổ chức công tác điệp báo; phối hợp với các lực lượng vũ trang bảo vệ căn cứ, đồng thời hướng dẫn lực lượng an ninh địa phương đấu tranh chống các kế hoạch bình định của đối phương.
Ẩn sau những cánh rừng tràm là cả một hệ thống hoạt động bí mật. Cán bộ an ninh phải thường xuyên đối mặt với bom đạn, các cuộc càn quét và điều kiện sinh hoạt thiếu thốn. Sự che chở của nhân dân địa phương cùng khả năng bám địa bàn, thích ứng với chiến trường đã góp phần giúp lực lượng duy trì hoạt động trong suốt nhiều năm.
Bảo vệ những sự kiện quan trọng của cách mạng Khu IX
Một trong những giá trị lịch sử nổi bật của căn cứ là vai trò bảo vệ an toàn cho các cơ quan lãnh đạo và những hội nghị quan trọng của Khu ủy Khu IX.
Tại căn cứ An Minh Bắc, Ban An ninh Khu IX đã phối hợp bảo vệ an toàn Hội nghị Khu ủy mở rộng ngày 23/12/1972. Trong bối cảnh chiến trường Tây Nam Bộ diễn biến phức tạp, việc bảo đảm an toàn cho cơ quan lãnh đạo có ý nghĩa đặc biệt đối với quá trình chỉ đạo phong trào cách mạng trong toàn khu.
Đến cuối tháng 4/1975, khi cuộc kháng chiến bước vào thời điểm quyết định, căn cứ tiếp tục đảm nhận nhiệm vụ bảo vệ một hội nghị Khu ủy mở rộng quan trọng, phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ đạo trong những ngày cuối cùng trước khi miền Nam hoàn toàn giải phóng.
Những dấu tích còn lại tại đây vì vậy không chỉ kể câu chuyện của riêng một đơn vị an ninh mà còn gắn với quá trình đấu tranh cách mạng của chiến trường Tây Nam Bộ.
Nhằm tri ân những chiến công, sự hy sinh của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ An ninh Khu IX và gìn giữ địa chỉ lịch sử cho thế hệ sau, Bộ Công an đã đầu tư xây dựng, tôn tạo khu di tích trên nền căn cứ cũ. Các hạng mục trọng điểm được khởi công ngày 30/6/2010. Giai đoạn đầu của công trình được nghiệm thu, bàn giao ngày 9/4/2015 và khu di tích chính thức khánh thành ngày 17/4/2015.
Không gian rộng khoảng 22ha được tổ chức theo hướng vừa bảo đảm tính trang nghiêm của một công trình tưởng niệm, vừa gìn giữ cảnh quan xanh đặc trưng của vùng U Minh. Hệ thống cây xanh, mặt nước và những tuyến đường nội bộ kết nối các hạng mục tạo nên một tổng thể hài hòa với thiên nhiên.
Năm 2015, căn cứ Ban An ninh Khu IX được xếp hạng di tích cấp tỉnh. Đến tháng 1/2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Căn cứ Ban An ninh Khu IX là Di tích quốc gia, qua đó khẳng định giá trị lịch sử của địa điểm đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc.
Không gian tưởng niệm và lưu giữ ký ức chiến trường
Nổi bật giữa khuôn viên là Tượng đài bảo vệ an ninh Tổ quốc, được đặt tại không gian trung tâm và trở thành điểm nhấn của toàn khu di tích. Tượng đài cùng hệ thống phù điêu không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn tái hiện hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân trong quá trình chiến đấu, xây dựng lực lượng và bảo vệ cách mạng.
Hệ thống bia, tượng và phù điêu khắc họa nhiều sự kiện, hình ảnh tiêu biểu, giúp người xem hình dung phần nào nhiệm vụ và những gian khổ mà cán bộ, chiến sĩ An ninh Khu IX từng trải qua. Phía sau những khối tượng mang tính biểu tượng là câu chuyện về những con người từng hoạt động bí mật giữa rừng, di chuyển bằng xuồng trên những dòng kênh và đối mặt với hiểm nguy để bảo vệ cơ sở cách mạng. Đặt trong không gian rộng lớn của U Minh Thượng, tượng đài càng tạo nên sự kết nối giữa lịch sử với cảnh quan của chính chiến trường năm xưa.
Một điểm dừng quan trọng khác là Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh và các anh hùng liệt sĩ. Đây là nơi thường xuyên diễn ra các hoạt động dâng hoa, dâng hương của cán bộ, chiến sĩ và nhân dân, tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh, các anh hùng liệt sĩ cùng những thế hệ cán bộ An ninh Khu IX đã chiến đấu, hy sinh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.
Tháng 8/2026, nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống lực lượng Công an nhân dân, Công an tỉnh An Giang tiếp tục tổ chức lễ dâng hương tại khu di tích, khẳng định đây là một “địa chỉ đỏ” ghi dấu quá trình hoạt động, chiến đấu và trưởng thành của lực lượng An ninh Khu IX trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Qua những nghi thức tưởng niệm được duy trì qua nhiều năm, khu di tích không chỉ lưu giữ ký ức qua các hiện vật mà còn trở thành nơi kết nối truyền thống giữa các thế hệ.
Bảo tàng Công an nhân dân trong khu di tích là nơi giúp khách tham quan tiếp cận lịch sử một cách trực quan hơn. Công trình nằm bên tuyến tham quan chính, có tổng diện tích xây dựng hơn 1.300m², với không gian dành cho hoạt động giới thiệu, trưng bày tư liệu và hiện vật.
Tại đây lưu giữ nhiều hình ảnh, tài liệu, hiện vật và mô hình gắn với lịch sử Công an nhân dân nói chung và lực lượng An ninh Khu IX nói riêng. Nhiều tư liệu, hiện vật được sưu tầm từ các địa phương hoặc do cán bộ lão thành trao tặng, góp phần tái hiện sinh động hoạt động của lực lượng trong những năm chiến tranh.
Các mô hình căn cứ, phương tiện hoạt động, hình ảnh cán bộ, chiến sĩ cùng tài liệu lịch sử giúp câu chuyện về một thời chiến đấu trở nên cụ thể, gần gũi hơn. Đối với học sinh và khách tham quan trẻ tuổi, đây cũng là cách tiếp cận sinh động để hiểu rằng công tác an ninh trong chiến tranh không chỉ diễn ra trên mặt trận vũ trang mà còn là cả một hệ thống hoạt động nghiệp vụ thầm lặng phía sau.
Địa chỉ đỏ giữa màu xanh U Minh Thượng
Một nét riêng của Khu di tích lịch sử An ninh Khu IX là sự kết hợp hài hòa giữa các công trình tưởng niệm với cảnh quan tự nhiên của vùng U Minh. Khu vực được quy hoạch trên nền một vạt rừng tràm, xung quanh là hệ thống cây xanh và kênh rạch đặc trưng. Du khách vào khu di tích phải qua một cây cầu bắc qua kênh trước khi tiếp cận khuôn viên chính. Chính cảnh quan ấy phần nào gợi lại điều kiện hoạt động của cán bộ cách mạng trong những năm chiến tranh.
Khác với những bảo tàng nằm giữa đô thị, trải nghiệm tại đây gắn trực tiếp với không gian địa lý của chiến trường năm xưa. Những hàng tràm, mặt nước và khoảng xanh bao quanh các công trình khiến việc tìm hiểu lịch sử không tách rời môi trường mà lịch sử ấy từng diễn ra. Đây cũng là điều kiện để khu di tích kết hợp hoạt động tưởng niệm, tham quan lịch sử với giáo dục về cảnh quan và đặc điểm của vùng U Minh Thượng.
Sau khi địa giới hành chính thay đổi, Khu di tích lịch sử quốc gia Ban An ninh Khu IX hiện là một trong những địa chỉ cách mạng tiêu biểu trên địa bàn tỉnh An Giang. Các hoạt động tưởng niệm, sinh hoạt chính trị và giáo dục truyền thống vẫn thường xuyên được tổ chức tại đây.
Riêng năm 2025, đơn vị quản lý di tích đã tiếp đón 48 đoàn với 5.820 lượt người đến tham quan, sinh hoạt chính trị và tham gia các hoạt động về nguồn. Những con số này cho thấy khu di tích vẫn đang phát huy vai trò thiết thực trong công tác giáo dục truyền thống, chứ không chỉ tồn tại như một công trình tưởng niệm.
Các đoàn cán bộ, chiến sĩ, đoàn viên, thanh niên và học sinh khi đến đây có thể kết hợp dâng hương, tham quan bảo tàng, tìm hiểu hệ thống tượng đài, phù điêu và nghe giới thiệu về lịch sử hoạt động của lực lượng An ninh Khu IX. Qua đó, những câu chuyện từng diễn ra giữa rừng U Minh được chuyển tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng cách trực quan và gần gũi.
Nơi lịch sử tiếp tục được kể lại
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ những năm chiến tranh, vùng căn cứ xưa hôm nay đã mang một diện mạo khác. Những căn lán giữa rừng, những chuyến xuồng bí mật hay những trận chiến bảo vệ căn cứ đã trở thành lịch sử, nhưng ký ức về những con người từng sống, chiến đấu và hy sinh trên vùng đất ấy vẫn được lưu giữ qua tượng đài, bảo tàng, những bức phù điêu và các tư liệu tại khu di tích.
Giá trị của Khu di tích lịch sử quốc gia Ban An ninh Khu IX vì thế không chỉ nằm ở quy mô hay những hạng mục kiến trúc. Điều quan trọng hơn là nơi đây góp phần tái hiện một phần lịch sử của lực lượng An ninh nhân dân trên chiến trường Tây Nam Bộ, đồng thời nhắc nhớ về sự gắn bó giữa cán bộ cách mạng với nhân dân vùng U Minh trong những năm tháng gian khó.
Giữa màu xanh của rừng tràm U Minh Thượng, khu di tích hôm nay trở thành điểm dừng để các thế hệ nhìn lại quá khứ, tưởng nhớ những người đã chiến đấu, hy sinh và thêm trân trọng giá trị của hòa bình. Đây cũng là một địa chỉ văn hóa - lịch sử đáng chú ý trong hành trình tìm hiểu vùng đất An Giang, nơi những dấu tích của chiến trường Tây Nam Bộ tiếp tục được gìn giữ và trao truyền cho mai sau.
