Năm 2025, hoạt động bảo vệ và khai thác quyền tác giả âm nhạc tại Việt Nam ghi nhận những kết quả nổi bật, cả về quy mô tài chính lẫn phạm vi hoạt động. Theo Báo cáo tổng kết hoạt động năm 2025 của Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), tổng số tiền thu từ sử dụng quyền tác giả âm nhạc đạt 424,3 tỷ đồng, tăng 8% so với năm 2024; tổng số tiền đã phân phối, chi trả cho các tác giả và chủ sở hữu quyền đạt gần 269 tỷ đồng.
Một chi tiết khác cũng cho thấy mức độ tin cậy ngày càng cao của giới sáng tác đối với mô hình quản lý tập thể quyền là sự gia tăng số lượng tác giả ủy quyền. Tổng số thành viên đến nay đã đạt 7.207 tác giả, trong đó riêng năm 2025 có 696 tác giả mới ký ủy quyền, tăng 11% so với năm trước. Con số này không chỉ phản ánh sự mở rộng về quy mô, mà còn cho thấy niềm tin ngày càng rõ rệt của nhạc sĩ vào cơ chế phân phối, bảo vệ quyền lợi và năng lực pháp lý của Trung tâm, trong bối cảnh thị trường khai thác âm nhạc ngày càng phức tạp và nhiều rủi ro.
Những con số này cho thấy bản quyền âm nhạc không còn là khái niệm hình thức, mà đã trở thành nguồn lực kinh tế thực sự của công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, đằng sau sự tăng trưởng ấy là những vấn đề cốt lõi cần được nhìn nhận thẳng thắn, đó là cơ chế phân chia quyền lợi, năng lực thực thi pháp luật và nguy cơ thiệt thòi của nhạc sĩ trong các quan hệ hợp đồng thiếu minh bạch.
Một điểm rất quan trọng được NSƯT, nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn – Tổng Giám đốc VCPMC nhấn mạnh là xu hướng tăng tỷ lệ thực nhận của tác giả khi ủy quyền qua Trung tâm. Trước đây, Trung tâm giữ 25% phí quản lý, tác giả nhận 75%. Sau đó, tỷ lệ phí quản lý giảm xuống 20%, tác giả nhận 80%. Hiện nay, tỷ lệ này tiếp tục được cải thiện, tác giả thực nhận khoảng 82%. Theo nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, đây là định hướng nhất quán của mô hình quản lý tập thể quyền, nhằm giảm chi phí vận hành và tăng phần quay trở lại cho người sáng tạo. Điều đó cho thấy, qua VCPMC, quyền lợi của nhạc sĩ không bị thu hẹp mà ngày càng được bảo đảm tốt hơn.
Tuy nhiên, nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn cũng thẳng thắn chỉ ra một thực trạng đáng lo ngại: nhiều nhạc sĩ bị thiệt thòi không phải do cơ chế của Trung tâm, mà do ký hợp đồng với các trung tâm hoặc đơn vị khai thác tư nhân bên ngoài. Trong thực tế, không ít hợp đồng dạng này có tỷ lệ ăn chia mập mờ, bị cắt lớp nhiều tầng, không bảo lưu rõ quyền tài sản, không có cơ chế để tác giả kiểm soát doanh thu thực tế. Khi xảy ra tranh chấp, nhạc sĩ thường rơi vào thế đơn độc về pháp lý, không đủ điều kiện theo đuổi kiện tụng kéo dài.
Theo cảnh báo của nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, có những trường hợp nhạc sĩ vô tình bán hoặc chuyển nhượng gần như toàn bộ quyền tài sản, dẫn đến việc sau này chỉ còn quyền nhân thân, tức là đứng tên tác giả, trong khi nguồn thu lâu dài từ tác phẩm đã thuộc về bên khác. Khi nhận ra thiệt thòi, việc đòi lại quyền lợi gần như không thể.
Một khi quyền tài sản đã bị chuyển nhượng, người mua được quyền khai thác kinh tế lâu dài. Trong nhiều trường hợp, quyền hưởng lợi có thể kéo dài suốt đời người mua và thêm từ 50 đến 55 năm sau khi tác giả qua đời. Khi đó, gia đình tác giả về sau cũng không còn quyền kiểm soát nguồn thu từ tác phẩm. Theo nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, đây là mất mát lớn nhất của đời sáng tác, nhưng lại thường diễn ra âm thầm do nhạc sĩ thiếu tư vấn pháp lý hoặc ký hợp đồng bằng sự tin tưởng cảm tính.
Mặc dù hệ thống pháp luật về quyền tác giả ngày càng hoàn thiện, song khâu thực thi vẫn còn là điểm yếu. Nhiều nhạc sĩ không đủ tài chính, không đủ thời gian và không đủ kiến thức pháp lý để theo đuổi kiện tụng, dù về lý họ hoàn toàn có thể thắng. Chính vì vậy, trong năm 2025, VCPMC đã chủ động hỗ trợ pháp lý và khởi kiện nhiều vụ xâm phạm quyền tác giả. Đáng chú ý, Trung tâm đã chi khoảng 70 triệu đồng cho hai vụ kiện liên quan đến quyền tác giả và đều giành phần thắng, giúp quyền lợi quay trở lại với nhạc sĩ. Theo nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, đây không chỉ là trách nhiệm pháp lý, mà còn là nghĩa tình trong giới sáng tạo, bởi có những thời điểm tiền bản quyền chính là tiền thuốc, là nguồn sinh tồn của nghệ sĩ khi bệnh tật, khó khăn.
Liên quan đến hoạt động biểu diễn có bán vé, nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn cho biết VCPMC không tính tiền bản quyền trên toàn bộ số vé bán ra. Trên thực tế, Trung tâm thỏa thuận loại trừ trước từ 30% đến 40%, thậm chí 50% số vé khỏi doanh thu tính bản quyền. Điều này có nghĩa là chỉ khoảng 50 đến 70% số vé bán ra được dùng làm cơ sở tính tiền bản quyền, phần vé bị loại trừ không tính bản quyền. Cơ chế này rõ ràng có lợi cho đơn vị tổ chức biểu diễn, giúp họ giảm chi phí bản quyền trong tổng chi phí chương trình. Vì vậy, cần nhấn mạnh rằng VCPMC không “cắt” thêm của tác giả, mà ngược lại đã chủ động nhường một phần doanh thu tiềm năng để tạo điều kiện cho hoạt động biểu diễn phát triển.
Theo nhạc sĩ Đinh Trung Cẩn, điều gây bức xúc cho nhạc sĩ không nằm ở cơ chế của Trung tâm, mà nằm ở chỗ sau khi đã được loại trừ 30 đến 50% số vé khi tính bản quyền, một số đơn vị tổ chức vẫn tiếp tục tự ý cắt thêm các khoản khác, thậm chí không thực hiện đầy đủ trách nhiệm chi trả. Những thiệt thòi mà nhạc sĩ gặp phải chủ yếu đến từ các hợp đồng tư nhân, cách chia ngoài Trung tâm hoặc việc bán, chuyển nhượng quyền tài sản trong điều kiện thiếu hiểu biết pháp lý.
Một điểm cần được nhấn mạnh trong mô hình quản lý quyền tác giả hiện nay là việc ứng dụng công nghệ hiện đại. VCPMC đã và đang xây dựng hệ thống quản lý số, trong đó có ứng dụng dành riêng cho tác giả. Thông qua ứng dụng này, tác giả có thể theo dõi tác phẩm của mình đang được khai thác ở đâu, trong lĩnh vực nào; nắm được doanh thu bản quyền theo từng kỳ phân phối; kiểm tra lịch sử chi trả và đối soát dữ liệu. Việc quản lý bằng công nghệ giúp tăng tính minh bạch, hạn chế sai sót, đồng thời bảo vệ tác giả tốt hơn trong bối cảnh khai thác âm nhạc ngày càng phức tạp trên môi trường số. Đây cũng là bước đi cần thiết để hệ thống quản lý tập thể quyền tại Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, nơi tác giả không chỉ ủy quyền mà còn chủ động giám sát quyền lợi của chính mình.
Quản lý bản quyền bằng công nghệ và ứng dụng số, vì thế, không chỉ là một tiện ích kỹ thuật, mà là công cụ quan trọng để bảo vệ quyền lợi tác giả trong nền công nghiệp âm nhạc hiện đại.
