Để “Đường 1C” không còn là một câu hỏi

Trước khi đến dự trưng bày chuyên đề “Thời thanh xuân từ Đường Trường Sơn đến Đường 1C huyền thoại”, tôi thử nói với một người bạn AI đúng hai tiếng:

– Đường 1C.

Bạn hỏi lại:

– Đường 1C là tên một tuyến đường, một tuyến xe buýt hay bác đang muốn nói đến điều gì?

Tôi không trách bạn. Trái lại, câu hỏi ấy khiến tôi suy nghĩ. Nếu tôi chỉ nói “Trường Sơn”, chắc bạn không cần hỏi lại. Trường Sơn đã trở thành một ký hiệu trong tâm thức người Việt. Nhắc đến Trường Sơn là người ta nhớ tới con đường Hồ Chí Minh, những đoàn quân nối nhau ra trận, những đoàn xe đi dưới mưa bom, những cô gái mở đường và biết bao câu thơ, bài hát đã sống cùng nhiều thế hệ.

Còn hai tiếng “Đường 1C” vẫn lơ lửng. Nó chưa đủ sức gọi dậy trong tâm trí cộng đồng một không gian lịch sử, một thế hệ con người và những hy sinh có tầm vóc không kém phần lớn lao.

Phản ứng của AI vô tình trở thành một phép thử. Và kết quả của phép thử ấy cho thấy Đường 1C chưa thật sự “nóng” trong ký ức xã hội. Nói cách khác, chúng ta còn mắc nợ con đường này một sự hiểu biết đầy đủ hơn.

Sáng 25 tháng 8 năm 2026, tôi đến Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Cuộc trưng bày được tổ chức trong những ngày cả nước kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2 tháng 9. Nhưng điều khiến tôi chú ý trước tiên không phải những tấm ảnh, những tấm bản đồ hay các kỷ vật được đặt trong tủ kính. Trước mắt tôi là hai thế hệ ở hai đầu thời gian đang ngồi bên nhau.

Một bên là những cựu chiến binh, cựu thanh niên xung phong đã đi qua chiến tranh. Những mái đầu bạc, những gương mặt hằn dấu năm tháng, có người đã ngoài chín mươi tuổi. Ông Trần Văn Mãnh, thường gọi là Hai Văn, nguyên Tổng đội trưởng Tổng đội Thanh niên xung phong Giải phóng miền Nam, được giới thiệu như một người anh cả của nhiều thế hệ thanh niên xung phong. Bên kia là những em học sinh còn đeo khăn quàng đỏ, cùng đông đảo đoàn viên, thanh niên hôm nay.

Họ ngồi cạnh nhau. Giữa họ là hơn nửa thế kỷ, nhưng ngay trong khoảnh khắc ấy, tôi thấy khoảng cách thời gian dường như được thu ngắn lại. Những người từng làm nên lịch sử còn có mặt để kể; những người sẽ gìn giữ lịch sử đang ngồi đó để nghe. Lịch sử vì thế không chỉ nằm trong hiện vật. Nó đang được trao trực tiếp từ người thật sang người thật, từ ký ức của một thế hệ sang nhận thức của một thế hệ khác.

Dòng chảy ấy chưa đứt gãy. Nhưng để nó tiếp tục chảy, không thể chỉ trông chờ vào những người đã ở tuổi tám mươi, chín mươi. Vấn đề là hôm nay chúng ta có chịu lắng nghe và kể tiếp hay không.

Trong bài phát biểu khai mạc, ông Trần Thắng, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, nói rằng nhắc lại đau thương và sự hy sinh không phải để khơi lại đau thương, mà để hiểu sâu sắc hơn giá trị của hòa bình. Ý ấy giúp tôi hiểu rõ hơn ý nghĩa của cuộc gặp gỡ giữa những mái đầu bạc và những chiếc khăn quàng đỏ. Quá khứ không trở về để giữ con người ở lại với chiến tranh. Quá khứ trở về để nhắc chúng ta rằng cuộc sống bình thường hôm nay đã từng là ước mơ phải trả bằng tuổi thanh xuân và tính mạng của biết bao người.

Muốn hiểu điều đó, trước hết phải biết Đường 1C là gì.

Đường 1C là mật danh của một tuyến vận tải quân sự hình thành từ năm 1966, nối tiếp đường Trường Sơn để đưa sức người, sức của tới chiến trường Tây Nam Bộ. Từ miền Đông Nam Bộ, tuyến đường đi qua đất Campuchia, vượt biên giới Tây Nam, xuyên qua rừng tràm Hà Tiên, những cánh đồng lầy, sông ngòi, kênh rạch của Kiên Giang, An Giang, Cần Thơ rồi vươn xuống tận Cà Mau.

Gọi là một con đường, nhưng 1C không phải con đường liền mạch có mặt đường và cột cây số như ta vẫn hình dung. Đó là một hệ thống đường bộ, đường thủy, kho trạm, bến bãi và hành lang giao liên bí mật. Có nơi phải đi xuồng, có nơi phải lội nước, có đoạn phải gùi hàng trên vai. Xuồng máy nhiều khi không thể sử dụng vì tiếng động cơ sẽ làm lộ tuyến. Con người phải thay máy móc, lấy chính sức mình mà giữ cho dòng vận chuyển không ngừng lại.

Trong hơn tám năm hoạt động, tuyến đường đã tiếp nhận và vận chuyển hơn 13.000 tấn vũ khí, đưa đón hơn 30.000 lượt cán bộ, chiến sĩ. Khoảng 800 thanh niên xung phong đã tham gia giữ tuyến, trong đó 399 người hy sinh. Gần một nửa lực lượng đã nằm lại.

Những con số ấy đủ nói lên sự khốc liệt, nhưng chỉ khi nghe nhân chứng kể, tôi mới hình dung được phía sau mỗi con số là một con người có cha mẹ, quê hương, tuổi trẻ và những ước mơ riêng.

Điều đặc biệt của Đường 1C là trong lực lượng thanh niên xung phong có rất nhiều phụ nữ. Họ mới mười lăm, mười sáu, mười tám, đôi mươi. Những bờ vai còn rất nhỏ nhưng phải gánh hàng chục kilôgam gạo, thuốc men, vũ khí, đạn dược; lại mang theo súng để sẵn sàng chiến đấu. Họ vừa vận chuyển, vừa bảo vệ kho trạm, vừa cứu chữa thương binh và có khi phải tự tay chôn cất đồng đội.

Nhà văn Trầm Hương đã gọi họ bằng một hình ảnh rất đúng: “Những bờ vai con gái”. Mấy tiếng nghe mềm mại mà chứa cả sức nặng của chiến trường.

Trong cuộc giao lưu, bà Võ Tuyết Lệ kể mình vào thanh niên xung phong khi mới 16 tuổi. Quê bà ở Thốt Nốt. Chiến tranh tràn đến, nhà cửa bị đốt, người dân bị bắt bớ, đánh đập. Từ những điều tận mắt chứng kiến, cô gái 16 tuổi ấy xin lên đường dù cha mẹ không đồng ý.

Trên tuyến 1C, các cô phải gùi hàng trong đêm, lội qua sông, chịu muỗi, vắt, đỉa cắn và nhiều ngày thiếu ăn. Có tháng ba mươi đêm thì bà đi vận chuyển tới hai mươi chín đêm. Có đồng đội hy sinh giữa sông, nhưng hàng vẫn phải được giữ và đưa tới nơi. Xa gia đình từ khi còn quá trẻ, họ dựa vào nhau mà sống, thương yêu, động viên và dìu nhau vượt qua gian khổ.

Sau hơn ba năm gắn bó với tuyến đường, bà Võ Tuyết Lệ được tặng danh hiệu “Dũng sĩ 1.000 ngày đêm anh dũng trên Đường 1C”, cùng nhiều bằng khen, giấy khen và huy hiệu khác.

Một nghìn ngày đêm – nói lên chỉ có mấy tiếng. Nhưng đó là một nghìn ngày đêm của tuổi mười sáu, mười bảy, mười tám; cái tuổi mà nhiều em đang ngồi phía dưới hôm nay được học hành, vui chơi và sống trong sự chở che của cha mẹ.

Nghe bà kể, tôi nhìn sang hàng ghế học sinh. Sự hiện diện của các em bỗng mang một ý nghĩa khác. Các em không chỉ đến dự một buổi lễ. Các em đang được gặp một con người đã bước vào chiến tranh khi bằng tuổi mình. Nhờ cuộc gặp ấy, những khái niệm như “hy sinh”, “lý tưởng” hay “lòng yêu nước” không còn là những chữ lớn nằm trên trang sách. Chúng có gương mặt, giọng nói và cả những giây phút nghẹn ngào.

Người dẫn chương trình sau đó nói một ý mở ra những suy nghĩ sâu sắc: Ta thường nghĩ huyền thoại phải do những con người phi thường, gần như thần thánh làm nên. Nhưng hóa ra, họ đều là người thật. Đó lại là những cô gái có bờ vai nhỏ nhắn, vừa gùi hàng, vừa cầm súng, chịu đói, chịu đau, biết nhớ nhà, biết thương đồng đội. Chính những con người bình thường ấy đã làm nên điều phi thường.

Có lẽ giá trị lớn nhất của một cuộc trưng bày lịch sử cũng nằm ở đó. Nó trả các nhân vật trong huyền thoại về với hình hài con người. Khi không còn bị bao phủ bởi những lời ngợi ca quá lớn, sự lựa chọn và hy sinh của họ càng khiến ta xúc động. Họ không phải những người không biết sợ. Họ là những người biết sợ, biết đau, biết cái chết đang ở rất gần mà vẫn đi.

Tiến sĩ Lê Hồng Liêm, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương, Trưởng Ban Liên lạc cựu cán bộ Đoàn Thanh niên Việt Nam phía Nam, nhắc đến những kỷ vật được các cựu chiến binh, cựu thanh niên xung phong trao tặng bảo tàng. Đó có thể là một chiếc võng, một mảnh áo, một cuốn sổ hay một vật dụng nhỏ đã theo họ qua chiến trường. Vật thì nhỏ, nhưng phía sau nó có thể là cả một số phận.

Nhân chứng rồi sẽ đi xa. Kỷ vật còn lại. Nhưng kỷ vật cũng sẽ im lặng nếu không có người giải thích nó đã đi qua đâu, thuộc về ai và đã chứng kiến điều gì.

Nghĩ đến đó, tôi nhớ câu hỏi mở đầu cuốn truyện ký “Đường 1C huyền thoại – Những bờ vai con gái” của nhà văn Trầm Hương:

“Mẹ ơi, Đường 1C là gì?”

Câu hỏi của một đứa trẻ gặp lại câu hỏi của người bạn AI mà tôi đã thử trước khi đến cuộc trưng bày. Hai câu hỏi cách nhau về hoàn cảnh nhưng cùng cho thấy một sự thật: Đường 1C chưa được biết đến tương xứng với tầm vóc của nó.

Để trả lời câu hỏi ấy, nhà văn Trầm Hương đã tìm đến các nhân chứng, lần theo những địa danh của tuyến đường và lắng nghe những câu chuyện bị thời gian phủ lấp. Có những chuyện được kể trong nước mắt. Có những người đã giữ im lặng suốt nhiều chục năm, đến khi gặp được người thật sự muốn nghe mới mở lòng. Càng đi sâu vào tư liệu, bà càng kinh ngạc và tự hỏi: Những con người phi thường như vậy mà không viết thì còn viết về điều gì?

Câu hỏi ấy không chỉ dành riêng cho nhà văn Trầm Hương.

Tôi đã sống và viết nhiều về Trường Sơn. Ở đó, tôi có những năm tháng của chính mình, có đồng đội, ký ức và những điều tận mắt chứng kiến. Tôi hiểu một vùng đất từng trải qua chiến tranh chỉ thật sự sống lại khi được kể bằng số phận con người, bằng những chi tiết nhỏ mà tài liệu tổng kết không thể thay thế.

Nếu từng sống trên Đường 1C, hẳn tôi cũng có một kho tư liệu rất khác. Trường Sơn là núi cao, rừng sâu, dốc đứng, bom đạn và sốt rét. Đường 1C là rừng tràm, đồng nước, bùn lầy, kênh rạch, xuồng ghe, đồn bốt và sự phong tỏa của địch. Hai con đường cùng làm nhiệm vụ chi viện nhưng tạo nên những hoàn cảnh sống, cách chiến đấu và số phận con người rất khác nhau.

Chất liệu ấy đặc biệt đến vậy, Nam Bộ lại là vùng đất tập trung nhiều nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ tài năng, nhưng Đường 1C vẫn chưa có nhiều tác phẩm văn học, âm nhạc, điện ảnh đủ sức đưa nó trở thành một biểu tượng phổ biến trong tâm thức dân tộc.

Trường Sơn có cả một không gian văn học và nghệ thuật đi cùng. Chỉ cần nhắc câu thơ “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”, người ta đã hình dung ra khí thế của một thời đại. Chỉ cần nghe một câu hát về Trường Sơn, cả rừng núi, đoàn xe và những năm tháng chiến tranh đã hiện về.

Đường 1C cũng bi tráng, cũng dữ dội, cũng có biết bao số phận đặc biệt, nhưng ngoài một số công trình lịch sử, phim tài liệu và cuốn truyện ký của Trầm Hương, con đường này vẫn chưa được kể lại tương xứng.

Ông Trần Văn Mãnh, 93 tuổi, thường gọi là Hai Văn, nguyên Tổng đội trưởng Tổng đội Thanh niên xung phong Giải phóng miền Nam, nguyên Phó Chủ tịch Trung ương Hội Cựu thanh niên xung phong Việt Nam.

Đó không phải lỗi của lịch sử. Lịch sử đã diễn ra với đầy đủ tầm vóc của nó. Đó là khoảng trống của công tác tuyên truyền, giáo dục và của cả những người làm văn học, nghệ thuật.

Người cầm bút không chỉ có nhiệm vụ đi theo những sự kiện đang nổi lên trên bề mặt cuộc sống. Có những sự thật lớn nằm rất sâu dưới lớp bụi thời gian. Muốn tìm đến chúng, người viết phải cúi xuống, phải đi, phải hỏi và kiên nhẫn nghe. Nếu không kịp làm, những câu chuyện ấy có thể mất đi cùng các nhân chứng.

Nhưng viết về Đường 1C không thể chỉ có chiến công và những danh hiệu anh hùng.

Nhà văn Trầm Hương nhắc tới một cuộc chiến khác bắt đầu khi những người sống sót trở về. Nhiều cựu thanh niên xung phong không có nghề nghiệp, phải đi làm thuê; nhiều người mang thương tích, bệnh tật và di chứng chất độc da cam. Có những phụ nữ trở về sau chiến tranh, sức khỏe đã suy kiệt, lại sinh ra những người con không lành lặn rồi âm thầm chăm sóc con suốt cả cuộc đời.

Trong chiến tranh, họ chiến đấu để giữ đường. Sau chiến tranh, họ tiếp tục chiến đấu để sống.

Bởi vậy, nhắc tới Đường 1C không chỉ là nhớ người đã hy sinh mà còn phải nhìn thấy những người đang sống. Lịch sử không kết thúc ở ngày chiến thắng. Nó còn kéo dài trong những vết thương, những gia đình và những số phận phải mang hậu quả chiến tranh qua nhiều thế hệ.

Đó cũng là trách nhiệm của người cầm bút: không chỉ dựng lại ánh hào quang của quá khứ mà còn soi vào những góc khuất phía sau ánh hào quang ấy; không chỉ ca ngợi những con người khi họ đang chiến đấu mà còn theo họ trở về với cuộc sống đời thường.

Từ câu chuyện của những người đi trước, ông Trần Thắng đặt câu hỏi với thế hệ hôm nay: Các thế hệ trước đã trả lời câu hỏi “Tuổi trẻ phải làm gì cho Tổ quốc?” bằng chính cuộc đời, bằng máu, nước mắt và những hy sinh cao cả. Tuổi trẻ hôm nay cũng đứng trước câu hỏi ấy, chỉ khác là trong một hoàn cảnh khác.

Các bạn trẻ không phải gùi đạn qua sông, không phải mở đường dưới bom. Nhưng vẫn có những mặt trận của tri thức, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, bảo vệ chủ quyền quốc gia, giữ gìn môi trường và bản sắc văn hóa, chống đói nghèo, lạc hậu.

Nếu thế hệ trước mở đường bằng lòng quả cảm thì thế hệ hôm nay phải đi tiếp bằng tri thức, khát vọng và trách nhiệm.

Tôi không nghĩ tìm hiểu lịch sử là để người trẻ cảm thấy mình mang một món nợ không bao giờ trả nổi, càng không phải để bắt các em cúi đầu trước quá khứ. Hiểu lịch sử là để biết quý trọng cuộc sống đang có, hiểu rằng hòa bình không phải một điều tự nhiên từ trên trời rơi xuống. Từ sự hiểu biết ấy, mỗi người có thể sống tử tế hơn, học tập nghiêm túc hơn, làm việc có trách nhiệm hơn với gia đình, cộng đồng và đất nước.

Cuộc trưng bày rồi sẽ kết thúc. Những hàng ghế được dọn đi, khách tham quan lại trở về với công việc thường ngày. Nhưng điều cần được mang ra khỏi bảo tàng không chỉ là vài tấm ảnh hay một phút xúc động. Đó phải là câu hỏi vẫn tiếp tục đi theo mỗi người:

Còn bao nhiêu Đường 1C khác trong lịch sử dân tộc mà chúng ta chưa biết?

Còn bao nhiêu con người đã làm nên những điều phi thường nhưng tên tuổi và số phận vẫn nằm khuất dưới lớp bụi thời gian?

Và những người đang sống hôm nay sẽ làm gì để những ký ức ấy không mất đi?

Tôi mong một ngày, khi ai đó chỉ nói hai tiếng “Đường 1C”, người nghe sẽ không phải hỏi lại. Trong tâm trí họ sẽ hiện lên một con đường bí mật xuyên qua rừng tràm, bưng biền, kênh rạch; những chuyến hàng đi suốt đêm; những cô gái có bờ vai nhỏ bé mà gánh trên mình sức nặng của chiến trường; những người đã nằm lại và những người trở về tiếp tục mang thương tích suốt đời.

Khi ấy, Đường 1C không còn chỉ là mật danh của một tuyến vận tải quân sự. Nó đã trở thành một phần sống động trong ký ức dân tộc.

Và giữa những mái đầu bạc trắng với những chiếc khăn quàng đỏ hôm nay, lịch sử vẫn tiếp tục được trao truyền, liền mạch, không đứt gãy.