Tại đây, chúng tôi đã tiến hành trao đổi chuyên môn với đại diện Ban Chỉ đạo Quốc gia 515 cùng các thành viên Đội K72 thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Bình Phước. Cuộc gặp gỡ diễn ra trong bối cảnh chuyến khảo sát thực địa tại Lộc Ninh – An Lộc – Tây Ninh, những địa bàn trọng điểm hiện đang được Dự án TTU-VWAI tập trung nghiên cứu, khai thác và phân tích tư liệu chiến tranh nhằm phục vụ công tác tìm kiếm và xác minh thông tin về người mất tích.
Đội K72 là đơn vị chuyên trách có nhiều kinh nghiệm thực địa, đảm nhiệm nhiệm vụ tìm kiếm, cất bốc và quy tập hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Campuchia cũng như trong nước. Trong nhiều năm qua, đơn vị không chỉ đóng vai trò nòng cốt trong công tác tìm kiếm liệt sĩ mà còn tích cực phối hợp, chia sẻ thông tin với các đối tác quốc tế, bao gồm phía Hoa Kỳ (DPAA).
Đáng chú ý, theo chia sẻ của lãnh đạo Đội K72, trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, đơn vị cũng đã phát hiện hài cốt của các tử sĩ Việt Nam Cộng hòa. Những trường hợp xác định được danh tính đã được bàn giao về địa phương; còn các trường hợp chưa xác định được danh tính được an táng tại nghĩa trang nhân dân nơi quy tập. Thực tế này phản ánh một tinh thần nhân đạo sâu sắc: công tác tìm kiếm và quy tập ngày nay đã vượt qua những ranh giới của quá khứ, hướng đến giá trị chung là trả lại danh tính và sự an nghỉ cho tất cả những người đã ngã xuống, bất kể họ thuộc về phía nào trong lịch sử.
Sân bay Lộc Ninh từng là một căn cứ không quân quan trọng do Hoa Kỳ và Quân lực Việt Nam Cộng hòa xây dựng từ ngày 10/3/1965 trên khu đất cao, bằng phẳng ngay trung tâm thị trấn. Trong suốt thời kỳ chiến tranh, nơi đây giữ vai trò chiến lược trong vận chuyển lương thực, đạn dược và tiếp tế cho mặt trận Lộc Ninh – Campuchia.
Đặc biệt, khu vực này ghi dấu nhiều trận chiến ác liệt, tiêu biểu là trận Lộc Ninh trong cuộc Tổng tấn công mùa Xuân năm 1972. Khi đó, Sư đoàn 5 Quân Giải phóng đã tấn công vào khu vực phòng thủ của Sư đoàn 9 Bộ binh Việt Nam Cộng hòa với sự yểm trợ không quân Hoa Kỳ. Trận đánh kéo dài nhiều ngày, gây tổn thất nặng nề cho cả hai phía và để lại những dấu ấn sâu sắc trong lịch sử chiến tranh tại khu vực.
Không chỉ là chiến trường, Sân bay Lộc Ninh còn mang ý nghĩa đặc biệt trong tiến trình chuyển từ đối đầu sang đối thoại sau chiến tranh. Sau khi Hiệp định Paris được ký kết ngày 27/1/1973, nơi đây được chọn là một trong những điểm chính để thực hiện trao trả tù binh giữa các bên.
Từ ngày 12/2 đến 28/3/1973, tại Lộc Ninh đã diễn ra bốn đợt trao trả tù binh, trong đó đợt đầu tiên bàn giao 27 tù binh Hoa Kỳ. Đồng thời, phía Việt Nam Cộng hòa và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cũng tiếp nhận lại nhiều tù binh tại các địa điểm khác nhau, bao gồm Lộc Ninh và Thạch Hãn (Quảng Trị). Những hoạt động này được thực hiện trong khuôn khổ Hiệp định Paris và dưới sự giám sát quốc tế.
Quan trọng hơn, Lộc Ninh khi ấy không chỉ là điểm trao trả mang tính kỹ thuật, mà còn trở thành không gian chuyển hóa – từ một căn cứ quân sự ác liệt thành nơi diễn ra những tiếp xúc nhân đạo đầu tiên giữa các bên từng đối đầu. Đợt trao trả cuối cùng tại đây diễn ra ngày 7/3/1974, khép lại một giai đoạn đặc biệt trong tiến trình hậu chiến.
Với những giá trị lịch sử tiêu biểu đó, Sân bay Lộc Ninh đã được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia vào năm 1986. Ngày nay, phần lớn khu vực đã đổi thay theo thời gian, nhưng dấu tích đường băng và cổng chính vẫn còn hiện hữu, như những chứng nhân lặng lẽ của lịch sử, gợi nhắc về một thời kỳ nhiều biến động.
Do tính chất chiến sự ác liệt và số lượng lớn người hy sinh trong khu vực, Sân bay Lộc Ninh và vùng phụ cận được đánh giá là địa bàn có tiềm năng cao về sự tồn tại của các khu mộ tập thể. Thực tế những năm gần đây đã minh chứng rõ điều đó: nhiều đợt khai quật gần khu vực cổng sân bay đã phát hiện các hố chôn tập thể với số lượng lớn hài cốt. Tiêu biểu là 105 hài cốt được quy tập năm 2024 và 30 hài cốt năm 2025, chủ yếu thuộc Trung đoàn 2, Sư đoàn 7.
Các hài cốt thường đi kèm di vật như vũ khí, bình tông, mũ cối… góp phần quan trọng trong việc xác định danh tính cũng như tái hiện hoàn cảnh hy sinh của các liệt sĩ. Đây không chỉ là dữ liệu khoa học mà còn là những mảnh ghép ký ức, giúp nối lại những câu chuyện còn dang dở của chiến tranh.
Trong bối cảnh đó, việc Dự án TTU-VWAI tham gia đối thoại trực tiếp, làm việc thực địa và khảo sát các địa điểm như Sân bay Lộc Ninh mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Những cuộc gặp gỡ này không chỉ tăng cường hiểu biết lẫn nhau giữa các bên từng ở hai phía chiến tuyến, mà còn mở ra cơ hội tiếp cận sâu hơn với thực tế công tác tìm kiếm: từ phương pháp, khó khăn cho đến tiến độ triển khai trên thực địa.
Thông qua việc kết nối giữa nghiên cứu tài liệu lưu trữ (như hệ thống CDEC) với thông tin thực địa và kinh nghiệm của các đơn vị như K72, TTU-VWAI có thể đóng góp thiết thực hơn vào quá trình xác minh, định vị và hỗ trợ tìm kiếm người mất tích.
Quan trọng hơn, những chuyến đi như vậy tạo ra một không gian chung – nơi lịch sử không còn chỉ tồn tại trong sách vở hay những ký ức rời rạc, mà trở thành một nỗ lực tập thể mang tính nhân văn sâu sắc: trả lại danh tính, phẩm giá và sự kết nối cho những con người đã bị cuốn vào chiến tranh. Đó không chỉ là hoạt động nghiên cứu, mà còn là bước tiến ý nghĩa trong hành trình dài hướng tới sự thấu hiểu, hàn gắn và hòa giải giữa con người với con người – vượt qua những ranh giới từng chia cắt họ trong quá khứ.
Dự kiến, đầu tháng 7/2026 tới, đoàn công tác của Dự án TTU-VWAI sẽ trở lại Lộc Ninh một lần nữa, để các điều phối viên quan sát thực địa, kết hợp với việc nghiên cứu các “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”; tiếp tục các hoạt động phục vụ cho “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh".
Đồng Hới, tháng 5/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của TTU-VWAI)
