Đọc sách “Các làng gốm cổ truyền Việt Nam” - đánh thức ký ức “đất và lửa”

Được ấn hành nhân dịp kỷ niệm 100 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 – 21/6/2025), cuốn sách khổ 16,5x23,5 Cm, dày 320 trang gồm 56 bài viết cùng nhiều ảnh minh hoạ. Đây không chỉ là những tư liệu lịch sử được tổng hợp công phu về các làng gốm tiêu biểu trải khắp ba miền đất nước, mà còn là một lát cắt chân thực về lịch sử, văn hóa, truyền thống, phong cách nghệ thuật và đời sống của những nghệ nhân làng nghề gốm cả nước.

 Do vậy, cuốn sách không chỉ là một công trình nghiên cứu văn hóa mà còn là lời tri ân sâu sắc tới nghề báo – nghề của những người ghi chép và lưu giữ ký ức xã hội. Trong trường hợp này, ký ức ấy mang hình hài của đất sét, men gốm và những làng nghề cổ truyền trải dài từ Bắc vào Nam.

Từ “đất mẹ” đến hành trình di sản của gốm Việt

Một trong những điểm đáng chú ý của cuốn sách là cách tác giả bắt đầu từ cội nguồn sâu xa nhất: đất. Không phải ngẫu nhiên mà trong quan niệm cổ, đất là “mẹ” của vạn vật, là yếu tố trung tâm trong ngũ hành và tam tài. Từ nhận thức nguyên sơ ấy, con người đã phát hiện ra tính dẻo kỳ diệu của đất sét – thứ vật liệu có thể “biến hình” dưới bàn tay con người và trở nên bền chắc nhờ lửa. Chính phát hiện này đã mở ra một trong những phát minh quan trọng nhất của nhân loại: đồ gốm.

Cuốn sách dẫn dắt người đọc đi từ thời tiền sử, khi những sản phẩm gốm đầu tiên xuất hiện cách đây khoảng một vạn năm, đến tiến trình phát triển rực rỡ của gốm Việt qua các thời kỳ. Những dòng gốm như Phùng Nguyên, Đông Sơn, Sa Huỳnh hay Óc Eo không chỉ là dấu tích khảo cổ mà còn là minh chứng cho sự sáng tạo liên tục của người Việt trong việc chế tác và thẩm mỹ.

Đặc biệt, tác giả đã khái quát và phân tích các dòng gốm tiêu biểu như gốm hoa nâu thời Lý – Trần, gốm hoa lam, gốm tam sắc thời Lê – Mạc… Mỗi loại gốm là một “ngôn ngữ nghệ thuật” riêng, phản ánh trình độ kỹ thuật, tư duy thẩm mỹ và cả bối cảnh lịch sử của từng giai đoạn. Qua đó, người đọc nhận ra rằng gốm không chỉ là đồ vật mà còn là “tư liệu sống”, lưu giữ dấu ấn thời đại một cách sinh động và trực quan.

Không dừng lại ở bình diện lịch sử, cuốn sách còn đưa người đọc đến với các làng nghề cụ thể – những “cái nôi” của nghệ thuật gốm Việt. Từ Bát Tràng (Hà Nội), Phù Lãng (Bắc Ninh), Chu Đậu (Hải Phòng... đến Thanh Hà (Hội An - Đà Nẵng), Bàu Trúc (Khánh Hoà) hay Biên Hòa (Đồng Nai), mỗi làng gốm đều hiện lên với bản sắc riêng biệt. Đó là sự khác nhau trong chất đất, kỹ thuật nung, màu men, họa tiết trang trí và cả triết lý nghề nghiệp được truyền từ đời này sang đời khác.

Điều đáng quý là tác giả không chỉ mô tả mà còn “kể chuyện” – những câu chuyện về nghệ nhân, về đời sống làng nghề, về sự thăng trầm của gốm trong bối cảnh lịch sử và kinh tế. Nhờ vậy, cuốn sách trở nên gần gũi, dễ đọc, dù dung lượng lên tới 320 trang với 56 bài viết và nhiều hình ảnh minh họa công phu.

Bảo tồn, lan tỏa giá trị đương đại của làng gốm

Nếu chỉ dừng lại ở việc ghi chép và giới thiệu, cuốn sách đã là một tài liệu quý. Nhưng điều khiến “Các làng gốm cổ truyền Việt Nam” trở nên đáng chú ý hơn chính là tầm nhìn hướng tới tương lai.

Vẽ họa tiết trên sản phẩm gốm Phù Lãng (Bắc Ninh). Ảnh trang 35 sách "Các làng gốm cổ truyền Việt Nam".

Trong bối cảnh hiện đại, khi quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa diễn ra mạnh mẽ, nhiều làng nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một. Cuốn sách vì thế không chỉ mang tính hoài niệm mà còn đặt ra những gợi mở thiết thực cho việc bảo tồn và phát triển. Tác giả cho thấy, các làng gốm hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực cho ngành công nghiệp văn hóa, du lịch và kinh tế nông thôn nếu được đầu tư và định hướng đúng.

Những làng gốm như Bát Tràng hay Thanh Hà ngày nay không chỉ sản xuất mà còn trở thành điểm đến du lịch, nơi du khách có thể trải nghiệm làm gốm, tìm hiểu văn hóa và mua sắm sản phẩm thủ công. Đây chính là hướng đi giúp “hồi sinh” làng nghề, đồng thời quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới một cách sinh động và bền vững.

Cuốn sách cũng góp phần nâng cao nhận thức của công chúng về giá trị của di sản làng nghề. Khi người đọc hiểu rằng mỗi sản phẩm gốm là kết quả của hàng trăm năm tích lũy tri thức và kỹ năng, họ sẽ trân trọng hơn những giá trị tưởng chừng bình dị ấy. Sự trân trọng đó chính là nền tảng quan trọng cho công cuộc bảo tồn di sản.

Không thể không nhắc tới vai trò của tác giả Trần Mạnh Thường – một người đã ở tuổi U90 nhưng vẫn miệt mài lao động sáng tạo. Với kinh nghiệm dày dặn trong lĩnh vực báo chí và nghiên cứu văn hóa, ông đã cho ra đời nhiều công trình đồ sộ, từ văn học, nghệ thuật đến du lịch và danh nhân. Cuốn sách lần này tiếp tục cho thấy sự bền bỉ và tâm huyết của ông trong việc gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc.

“Các làng gốm cổ truyền Việt Nam” không chỉ là một cuốn sách để đọc, mà còn là một hành trình để suy ngẫm. Nó giúp người đọc hiểu rằng, trong mỗi sản phẩm gốm giản dị là cả một “vũ trụ” văn hóa – nơi hội tụ của đất, nước, lửa, bàn tay con người và thời gian.

Trong bối cảnh hội nhập, khi bản sắc văn hóa trở thành yếu tố quan trọng để định vị một quốc gia, những công trình như thế này càng có ý nghĩa. Nó không chỉ giúp chúng ta nhìn lại quá khứ mà còn gợi mở con đường để di sản sống tiếp trong đời sống hiện đại.

Và có lẽ, giá trị lớn nhất của cuốn sách nằm ở chỗ: nó khiến người đọc nhận ra rằng, giữ gìn một làng gốm không chỉ là giữ một nghề, mà là giữ lấy một phần hồn cốt của dân tộc.

V.X.B