Theo Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh, việc công nhận các bảo vật quốc gia nói trên không chỉ có ý nghĩa tôn vinh giá trị đặc biệt của hiện vật, mà còn góp phần củng cố nền tảng văn hóa, bồi đắp bản sắc và tạo động lực tinh thần cho sự phát triển bền vững của TP. Hồ Chí Minh nói riêng và đất nước nói chung.
Về nhóm hiện vật Bộ tượng gốm men nhiều của màu Tam Quan Đại Đế, Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh cho biết, đây là nhóm hiện vật thuộc sưu tập tư nhân của ông Lê Thanh Nghĩa, minh chứng cho sự kết tinh giữa nghệ thuật thủ công và chiều sâu minh triết trong đời sống tâm linh của cư dân Nam Bộ những thập niên giao thời cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX.
Bộ tượng bao gồm 9 hiện vật gốm men nhiều màu, được tạo tác tại lò Bửu Nguyên - một trong những trung tâm sản xuất gốm mỹ nghệ Cây Mai lừng lẫy nhất của vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn xưa. Bộ tượng là sự vật chất hóa kinh điển của học thuyết “vũ trụ quan liêu” thông qua hình tượng Thiên Quan ban phúc, Địa Quan xá tội và Thủy Quan giải ách. Từng chi tiết từ trang phục, ngai vị đến các pháp khí của các thị giả đều được mô phỏng theo cơ cấu hành chính triều đình phong kiến, phản ánh một trật tự vũ trụ công bằng và lòng khoan dung trong tín ngưỡng dân gian.
Đặc biệt, sự xuất hiện của đồ án chữ “Thọ” trên long bào không chỉ là một điểm nhấn mỹ thuật mà còn là chỉ dấu quan trọng của quá trình bản địa hóa, lồng ghép khát vọng an lạc của người Việt vào hệ thống thần linh Đạo giáo phương Đông.
Xét về giá trị kỹ thuật, bộ tượng đại diện cho đỉnh cao nghệ thuật gốm Sài Gòn, từ việc làm chủ nguyên liệu đến kỹ thuật nung trong lò lớn có sử dụng bao nung để bảo vệ lớp men màu. Các nghệ nhân xưa đã khéo léo kết hợp phương pháp nặn tay truyền thống với kỹ thuật in khuôn chi tiết, phủ men vàng truyền thống (men da lươn) trên hình tượng Tam Quan và sử dụng kỹ thuật men nhiều màu ở các tượng thị giả, tạo nên những pho tượng có thần thái uy nghiêm nhưng vẫn đậm chất nhân văn.
Sự hiện diện của lỗ “yểm tâm tượng” sau lưng tượng không chỉ minh chứng cho các nghi thức khai quang điểm nhãn nghiêm ngặt mà còn khẳng định đây là những di vật có giá trị thờ tự cao cấp, được chế tác dành riêng cho những không gian tâm linh trang trọng nhất.
Tư duy thẩm mỹ và kỹ nghệ chế tác bậc thầy
Về hiện vật Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc, theo Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh, hiện vật vô giá này được sở hữu và lưu giữ tại Bảo tàng Gốm thời dựng nước, tọa lạc tại phường An Khánh, TP. Hồ Chí Minh.
Văn hóa Hoa Lộc có niên đại khoảng 4.000 - 3.800 năm cách ngày nay, Bát bồng không chỉ là một cổ vật quý hiếm mà còn là minh chứng sống động cho tư duy thẩm mỹ và kỹ nghệ chế tác bậc thầy của cư dân Việt cổ trong thời đại kim khí.
Về đặc điểm nhân dạng, Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc sở hữu vóc dáng cân đối với chiều cao 21cm, đường kính miệng 24cm và trọng lượng hơn 1kg. Hiện vật được chế tác từ chất liệu đất nung loại gốm cứng, có xương gốm pha trộn vụn vỏ nhuyễn thể và lớp áo gốm màu xám hồng đặc trưng.
Qua phân tích vi ảnh Micropicture, các nhà khoa học xác định gốm được nung ngưỡng nhiệt độ cao từ 700°C đến 800°C. Cấu trúc của bát bồng chia làm hai phần rõ rệt: phần bát phía trên hình phễu với miệng loe rộng có gờ, gắn kết hài hòa với phần chân đế hình trụ cao, loe xiên và có hai lỗ xuyên thấu đối xứng. Toàn bộ than và để được tạo dáng bằng phương pháp dài cuộn kết hợp bàn xoay, tạo nên những đường nét uyển chuyển, tinh tế.
Giá trị nghệ thuật độc bản của bảo vật này nằm ở hệ thống hoa văn trang trí vô cùng phong phú và tỉ mỉ trên nền gốm miết láng. Từ mép miệng xuống đến chân đế, các nghệ nhân xưa đã khéo léo sắp đặt 13 vành hoa văn khác nhau, ngăn cách bởi những đường chỉ chìm tinh xảo. Các họa tiết chủ đạo bao gồm văn khắc vạch hình tam giác, hình thoi phối hợp cùng văn ấn cuống rạ và văn chấm dải theo băng. Đặc biệt, sự xuất hiện của các dải văn hình chữ S nối tiếp tại vành thứ hai cho thấy một tư duy nghệ thuật phát triển cao, tạo nên bản sắc riêng biệt không thể nhầm lẫn của văn hóa Hoa Lộc.
Được sưu tầm tại khu vực gần cồn Sau Chợ thuộc huyện Hậu Lộc cũ, tỉnh Thanh Hóa, Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc mang trong mình giá trị lịch sử và khoa học đặc biệt quan trọng. Đây là một trong những hiện vật bát bồng còn giữ được trạng thái gần như nguyên vẹn nhất trong hệ thống các văn hóa Phùng Nguyên và tương đương.
Không chỉ phản ánh trình độ kỹ thuật và ngành nghề thủ công truyền thống, hiện vật còn là nguồn sử liệu quý giá về đời sống tâm linh, nghi lễ thờ cúng tổ tiên và tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương của người Việt cổ. Sự công nhận bảo vật quốc gia lần này một lần nữa khẳng định vị thế của bát bằng gốm Hoa Lộc như một biểu tượng cho sức sáng tạo và lòng tự hào dân tộc xuyên suốt hàng ngàn năm lịch sử.
Sau lễ công bố Quyết định của Thủ tướng Chính phủ, các bảo vật quốc gia gồm Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc và Bộ tượng gốm men nhiều màu Tam Quan Đại Đế được trưng bày và giới thiệu đến công chúng tại Bảo tàng TP. Hồ Chí Minh, thu hút nhiều người dân và du khách đến tham quan, chiêm ngưỡng.
