Chương trình diễn ra đúng ngày chính hội Đền Bảo Hà, một lễ hội truyền thống gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân địa phương và đồng bào khu vực Tây Bắc.
Đền Bảo Hà là nơi thờ danh tướng Hoàng Bảy, người được nhân dân tôn kính, phụng thờ và gọi là Đức Thánh Hoàng Bảy. Trải qua thời gian, ngôi đền không chỉ là một địa chỉ tín ngưỡng mà còn trở thành điểm đến văn hóa tâm linh thu hút đông đảo nhân dân và du khách.
Huyền tích về Quan Hoàng Bảy Bảo Hà
Trong đời sống tín ngưỡng dân gian, Quan Hoàng Bảy Bảo Hà là một trong những vị thánh được Nhân dân vùng Tây Bắc đặc biệt tôn kính. Những huyền tích lưu truyền qua nhiều thế hệ đã hòa quyện giữa ký ức về người có công bảo vệ biên cương với thế giới tâm linh phong phú của tín ngưỡng dân gian.
Theo truyền thuyết, Quan Hoàng Bảy vốn thuộc hàng tiên thánh, phụng mệnh giáng trần và đầu thai vào một danh tộc họ Nguyễn, là người con trai thứ bảy trong gia đình.
Tương truyền, vào cuối thời Lê, niên hiệu Cảnh Hưng (1740 – 1786), vùng Quy Hóa, trong đó có châu Thủy Vĩ và châu Văn Bàn, thuộc khu vực Lào Cai ngày nay, nhiều phen bị giặc từ phương Bắc tràn sang quấy phá. Cuộc sống của cư dân vùng biên rơi vào cảnh bất an.
Trước tình thế ấy, ông nhận lệnh lên vùng biên ải tổ chức lực lượng chống giặc, bảo vệ dân chúng. Ông cùng các tướng lĩnh chiêu tập quân sĩ, xây dựng lực lượng thủy, bộ, dựa vào địa thế sông Hồng và núi rừng hiểm trở để chống lại quân xâm lấn.
Huyền tích dân gian kể rằng, ông cùng Quan Hoàng Đôi hợp binh, tiến quân dọc sông Hồng, đánh đuổi quân giặc, giải phóng vùng Văn Bàn và xây dựng Bảo Hà trở thành một căn cứ quan trọng nơi biên viễn.
Trong một trận chiến quyết liệt, ông bị quân giặc bắt. Dù bị tra tấn, ông vẫn một lòng kiên trung, không chịu khuất phục. Cuối cùng, ông bị sát hại và thi thể bị thả xuống sông Hồng.
Từ đây, câu chuyện về người tướng giữ biên cương bước vào thế giới huyền tích.
Dân gian truyền lại rằng, thi hài ông theo dòng nước sông Hồng trôi đến khu vực Bảo Hà thì dừng lại. Nhân dân địa phương thương tiếc người đã hy sinh vì dân, vì nước nên đưa ông lên an táng và lập đền phụng thờ. Trải qua thời gian, hình tượng Quan Hoàng Bảy ngày càng in sâu trong tâm thức cộng đồng và trở thành một phần quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của người dân Bảo Hà cũng như khách thập phương.
Một dị bản khác kể rằng, khi ông hóa, đất trời bỗng đổi khác, gió nổi, mây ngũ sắc xuất hiện. Trên không trung hiện hình thần mã, mây trời kết thành thế tứ linh chầu hội. Những chi tiết kỳ ảo ấy được dân gian trao truyền qua nhiều thế hệ, thể hiện sự tôn kính và thiêng hóa đối với người có công bảo vệ vùng đất biên cương.
Theo quan niệm tín ngưỡng, sau khi hoàn thành sứ mệnh nơi trần thế, ông trở về tiên giới. Trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, hình tượng Quan Hoàng Bảy vì thế vừa mang sắc thái của một vị thánh, vừa gắn với ký ức cộng đồng về người anh hùng bảo vệ quê hương, bờ cõi.
Kết nối những người nghiên cứu và thực hành tín ngưỡng
Tham dự chương trình có Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tiến Nghĩa, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa Tín ngưỡng Việt Nam, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Đạo Mẫu Việt Nam; Nghệ nhân, đồng thầy Nguyễn Văn Lư, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Đạo Mẫu Việt Nam, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Phủ Linh Ứng Ninh Bình; cùng các nghệ nhân, thanh đồng và cộng đồng thực hành tín ngưỡng đến từ nhiều địa phương.
Về phía Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển có ông Nguyễn Tiến Dũng, Chủ tịch Hội đồng Quản lý Viện, Tổng Biên tập Tạp chí điện tử Văn hóa và Phát triển; ông Lương Xuân Huy, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển, Trưởng Ban Tổ chức; ông Tạ Văn Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện, Phó Trưởng Ban Tổ chức; bà Trần Thị Thu Thảo, Phó Chủ tịch Hội đồng Quản lý Viện; bà Nguyễn Hồng Phú, Chánh Văn phòng Viện kiêm Chánh Văn phòng Tạp chí điện tử Văn hóa và Phát triển; bà Đường Diệu Linh, Phó Chánh văn phòng Tạp chí điện tử Văn hoá và Phát triển.
Cùng dự còn có đại diện Ban Quản lý Di tích và Phát triển du lịch xã Bảo Hà cùng đông đảo người dân, du khách và cộng đồng thực hành tín ngưỡng.
Phát biểu khai mạc, ông Lương Xuân Huy, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển, Trưởng Ban Tổ chức, nhấn mạnh những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng gắn với Đền Bảo Hà.
Theo ông Lương Xuân Huy, cùng với những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ, Đền Bảo Hà ngày nay đã trở thành một điểm đến văn hóa tâm linh tiêu biểu của Lào Cai và vùng Tây Bắc. Lễ hội Đền Bảo Hà được tổ chức vào ngày 17/7 âm lịch hằng năm, thu hút đông đảo nhân dân và du khách về dâng hương, chiêm bái.
Từ thực tế ấy, việc bảo tồn di sản không nên chỉ dừng lại ở gìn giữ những gì cha ông để lại, mà cần tạo điều kiện để những giá trị văn hóa tốt đẹp tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Khi được bảo tồn đúng hướng và khai thác phù hợp, di sản có thể trở thành nguồn lực cho phát triển văn hóa, du lịch và sinh kế của người dân.
Đó cũng là ý nghĩa được Ban Tổ chức đặt ra đối với chương trình giao lưu lần này: tạo không gian để những người nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng thực hành tín ngưỡng gặp gỡ, trao đổi, góp phần gìn giữ những giá trị chân thực của di sản, hạn chế những biểu hiện lệch chuẩn, thương mại hóa trong thực hành tín ngưỡng.
Để di sản tiếp tục sống trong cộng đồng
Trong khuôn khổ chương trình, các nghệ nhân, thanh đồng thực hành nghi lễ với sự kết hợp của âm nhạc chầu văn, trang phục và những hình thức diễn xướng đặc trưng của Tín ngưỡng thờ Mẫu.
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt chứa đựng nhiều lớp giá trị văn hóa được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ. Thực hành tín ngưỡng gắn với nghệ thuật hát chầu văn, trang phục, âm nhạc, diễn xướng dân gian và những quan niệm về lịch sử, con người, thiên nhiên trong đời sống tinh thần của người Việt.
Trong đời sống hôm nay, câu chuyện bảo tồn di sản vì thế không chỉ là duy trì một nghi lễ. Quan trọng hơn là nhận diện đâu là giá trị văn hóa cần gìn giữ, đâu là những biểu hiện cần điều chỉnh để hoạt động tín ngưỡng diễn ra văn minh, tiết kiệm, phù hợp với truyền thống và các quy định của pháp luật.
Chương trình Giao lưu thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu tại Đền Bảo Hà cũng tạo thêm một điểm gặp gỡ giữa hoạt động nghiên cứu với đời sống thực hành. Bởi di sản chỉ thực sự có sức sống khi cộng đồng vừa là chủ thể sáng tạo, người gìn giữ, vừa ý thức được trách nhiệm trao truyền những giá trị tốt đẹp cho thế hệ sau.
Giữa không gian Đền Bảo Hà trong ngày chính hội, tiếng chầu văn, những nghi thức truyền thống và dòng người về với cửa đền tạo nên một không gian văn hóa giàu bản sắc. Nhưng phía sau mỗi cuộc giao lưu còn là một câu chuyện lớn hơn: gìn giữ di sản không phải để di sản đứng yên trong quá khứ, mà để những giá trị tốt đẹp của quá khứ tiếp tục sống một cách đúng đắn, lành mạnh và có ích trong đời sống hôm nay.
