Phương châm “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội” vì thế không đơn thuần là định hướng hoạt động, mà còn thể hiện sự tiếp nối một truyền thống lịch sử: Phật giáo luôn gắn bó với vận mệnh dân tộc, lấy tinh thần từ bi, trí tuệ và phụng sự nhân sinh làm nền tảng hành đạo.
Đại lễ Kỷ niệm 45 năm thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam (7/11/1981 - 7/11/2026) diễn ra sáng 6/11/2026, tại Học viện Phật giáo Việt Nam (xã Bình Lợi, TP. Hồ Chí Minh). Ảnh: Bình Minh
Từ truyền thống hộ quốc an dân đến ngôi nhà chung của Phật giáo Việt Nam
Nhìn lại lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, có thể thấy Phật giáo đã hòa quyện sâu sắc vào đời sống văn hóa, tinh thần của người Việt. Những giáo lý về từ bi, trí tuệ, vô ngã, vị tha gặp gỡ truyền thống yêu nước, nhân nghĩa, khoan dung, đoàn kết của dân tộc, tạo nên một dòng chảy văn hóa đặc sắc. Phật giáo Việt Nam vì thế không chỉ hiện diện trong không gian chùa chiền, nghi lễ, sinh hoạt tín ngưỡng mà còn thấm sâu vào đạo lý ứng xử, lối sống và tâm thức cộng đồng.
Điều đáng quý là tinh thần Phật giáo Việt Nam chưa bao giờ tách rời trách nhiệm với cuộc đời. Trong những thời khắc đất nước đứng trước thử thách, nhiều thế hệ tăng ni, Phật tử đã thể hiện tinh thần nhập thế, sẵn sàng dấn thân, hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Khi hòa bình lập lại, tinh thần ấy tiếp tục được chuyển hóa thành những hành động thiết thực nhằm xây dựng cuộc sống, gìn giữ bản sắc văn hóa, vun đắp nghĩa tình và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Truyền thống “Hộ quốc an dân” chính là sự kết tinh của mối quan hệ gắn bó giữa đạo và đời ấy.
Ngày 7/11/1981, tại chùa Quán Sứ, Hà Nội, Hội nghị đại biểu thống nhất Phật giáo Việt Nam với sự tham gia của 9 tổ chức, giáo hội, hệ phái Phật giáo đã đi đến sự ra đời của Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Sự kiện không chỉ đánh dấu bước ngoặt về tổ chức mà còn mở ra một thời kỳ mới: thống nhất trong tổ chức, hòa hợp trong đa dạng truyền thống tu học, cùng hướng tới lý tưởng phụng sự Đạo pháp và Dân tộc.
Sau 9 nhiệm kỳ, Giáo hội từng bước kiện toàn hệ thống tổ chức, mở rộng hoạt động Phật sự và khẳng định uy tín trong đời sống xã hội. Hiện nay, Giáo hội có hơn 18.500 tự viện, gần 65.000 tăng ni trên cả nước; hệ thống giáo dục gồm 4 học viện và 34 trường trung cấp Phật học, đào tạo hơn 5.000 tăng ni sinh mỗi năm. Hoạt động hoằng pháp được triển khai tại hơn 3.000 đạo tràng, với hơn 500.000 Phật tử tham gia tu học, sinh hoạt thường xuyên.
Những con số ấy phản ánh quy mô và sức sống của một tổ chức tôn giáo có bề dày lịch sử, đồng thời cho thấy trách nhiệm ngày càng lớn của Giáo hội đối với cộng đồng. Trong bối cảnh xã hội hiện đại có nhiều biến đổi, việc giữ gìn sự đoàn kết, hòa hợp giữa các hệ phái, chú trọng giáo dục tăng ni, nghiên cứu Phật học, bảo tồn di sản và đổi mới hoạt động hoằng pháp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bởi một Giáo hội vững mạnh không chỉ được đo bằng quy mô tổ chức, mà còn bằng phẩm chất đạo hạnh, trí tuệ, tinh thần trách nhiệm và những giá trị tốt đẹp lan tỏa đến xã hội.
Phương châm “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội” vì vậy cần được nhìn nhận trong mối quan hệ hài hòa giữa đức tin, trách nhiệm công dân và lợi ích chung của đất nước. Đó là sự tiếp nối truyền thống Phật giáo nhập thế, đồng thời thể hiện ý thức đồng hành cùng dân tộc trong điều kiện lịch sử mới.
Lan tỏa giá trị từ bi, trí tuệ, góp phần xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc
Một trong những dấu ấn nổi bật của Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong 45 năm qua là hoạt động từ thiện, nhân đạo và an sinh xã hội. Từ chăm lo người nghèo, người yếu thế đến hỗ trợ đồng bào vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo; từ cứu trợ thiên tai, dịch bệnh đến tham gia các hoạt động giáo dục, y tế, dạy nghề, bảo vệ môi trường, tăng ni, Phật tử đã góp phần biến tinh thần từ bi, cứu khổ của đạo Phật thành những việc làm cụ thể, thiết thực.
Đặc biệt, trong đại dịch COVID-19, nhiều cơ sở Phật giáo, tăng ni, Phật tử đã đóng góp nguồn lực, trực tiếp tham gia các hoạt động hỗ trợ tuyến đầu, chăm lo và bảo vệ sức khỏe nhân dân. Trong hoàn cảnh khó khăn ấy, tinh thần vô ngã, vị tha không còn là những khái niệm trong giáo lý mà trở thành hành động sẻ chia, cứu giúp đồng bào. Đó cũng là minh chứng sinh động cho ý nghĩa của tinh thần nhập thế: tu tập không chỉ để hoàn thiện bản thân mà còn để phụng sự con người, góp phần làm vơi đi những đau thương, mất mát trong cuộc sống.
Hoạt động an sinh xã hội được triển khai từ Trung ương đến địa phương, huy động nguồn lực hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm. Tuy nhiên, giá trị của những đóng góp ấy không chỉ nằm ở nguồn lực vật chất mà còn ở sức lan tỏa tinh thần nhân ái, khơi dậy trách nhiệm cộng đồng và truyền thống tương thân, tương ái của dân tộc. Trong một xã hội đang phát triển nhanh, khi những thách thức về phân hóa đời sống, môi trường, thiên tai và biến đổi khí hậu ngày càng hiện hữu, sự tham gia tích cực của các tổ chức tôn giáo, trong đó có Giáo hội Phật giáo Việt Nam, càng có ý nghĩa thiết thực.
Ở phương diện văn hóa, giáo dục và đối ngoại, Giáo hội cũng để lại nhiều dấu ấn. Việc chú trọng đào tạo tăng ni, nghiên cứu Phật học, hướng dẫn Phật tử, bảo tồn di sản và lan tỏa các giá trị chân, thiện, mỹ góp phần bồi đắp nền tảng đạo đức xã hội. Những lời dạy về lòng hiếu kính, sự bao dung, lối sống giản dị, biết yêu thương và có trách nhiệm với cộng đồng vẫn giữ nguyên ý nghĩa trong đời sống hôm nay. Đó là nguồn lực tinh thần có khả năng góp phần điều chỉnh hành vi, xây dựng nếp sống văn hóa và củng cố sự gắn kết giữa con người với con người.
Đặc biệt, việc Giáo hội tham gia tổ chức Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc năm 2008 tại Hà Nội và ba lần đăng cai thành công vào các năm 2014, 2019, 2025 đã góp phần giới thiệu hình ảnh một Việt Nam hòa bình, thân thiện, giàu bản sắc văn hóa. Qua giao lưu Phật giáo quốc tế, những giá trị nhân văn của Phật giáo Việt Nam được lan tỏa, đồng thời mở rộng sự hiểu biết, gắn kết giữa các cộng đồng và dân tộc.
Tại Đại lễ kỷ niệm 45 năm thành lập Giáo hội, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc khẳng định Đảng, Nhà nước luôn tôn trọng, bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; trân trọng và phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp cùng nguồn lực của các tôn giáo trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước. Quan điểm ấy đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục lắng nghe, tôn trọng và giải quyết kịp thời những nguyện vọng chính đáng của tăng ni, Phật tử, tạo điều kiện để các sáng kiến tích cực được phát huy vì lợi ích chung.
Bước vào giai đoạn phát triển mới, Giáo hội Phật giáo Việt Nam đứng trước yêu cầu tiếp tục củng cố đoàn kết, hòa hợp; nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo tăng ni, nhất là thế hệ trẻ; đổi mới công tác hoằng pháp; đẩy mạnh hoạt động an sinh xã hội, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu và tăng cường giao lưu quốc tế. Những định hướng ấy cần được thực hiện trên nền tảng lấy giới luật làm gốc, trí tuệ làm sự nghiệp, từ bi làm phương châm hành đạo, như thông điệp của Đức Pháp chủ Hội đồng Chứng minh, Đại lão Hòa thượng Thích Trí Quảng gửi tới Đại lễ.
45 năm là chặng đường đủ dài để khẳng định sức sống của một tổ chức Phật giáo thống nhất, nhưng cũng là điểm khởi đầu cho những trách nhiệm mới. Giá trị của phương châm “Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội” không chỉ nằm ở sự kế thừa truyền thống mà quan trọng hơn, phải tiếp tục được thể hiện bằng hành động, bằng đạo hạnh của người tu hành, bằng những đóng góp cụ thể cho cộng đồng và đất nước.
Khi lòng từ bi được chuyển hóa thành trách nhiệm xã hội, khi trí tuệ được soi sáng bằng tinh thần phụng sự, khi sự hòa hợp tôn giáo gắn liền với khối đại đoàn kết toàn dân tộc, Phật giáo sẽ tiếp tục là nguồn lực văn hóa, tinh thần quý báu của đất nước. Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của truyền thống “Hộ quốc an dân”, để Giáo hội Phật giáo Việt Nam tiếp tục đồng hành cùng dân tộc, phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân, góp phần xây dựng một Việt Nam phồn vinh, văn minh và hạnh phúc.
V.X.B
