Pho sử sống bên những tập giấy mỏng đầy quý giá
Trong góc phòng của mình, cụ Đỗ Văn Điều cất giữ những tài liệu quý được chính con cháu của cụ Hoàng Văn Cơm (người có công di thực giống vải về quê hương) tín cẩn giao phó, cùng những tư liệu lịch sử do chính tay cụ dày công sưu tầm và biên soạn. Trên đôi bàn tay gầy gò, hằn lên những vết đồi mồi của thời gian là những tờ giấy mỏng manh nhưng mang chứa sức nặng cả trăm năm thăng trầm.
Với một nhà sử học dân dã như cụ Điều, mỗi niên biểu, giai thoại hay số liệu đều phải tuyệt đối chính xác. Cụ quan niệm, trong lịch sử không có chỗ cho sự “nói sai, nói dối”, bởi một sai lệch nhỏ cũng đủ làm hoen ố giá trị vốn có của di sản. Chính thái độ nghiêm cẩn ấy đã biến căn phòng của cụ trở thành kho dữ liệu cho các nhà báo, các nhà khoa học môi trường và cả những nghiên cứu sinh khi về đây tìm kiếm tung tích thực sự của cây vải Tổ.
Không dừng lại ở những trang giấy lịch sử, nỗi lo lắng của cụ Điều còn ở giá trị thực tại của vải thiều. Giữa cơn lốc thị trường, cụ dùng uy tín của một người gần 90 tuổi để răn dạy hậu thế về hai chữ: Tâm và Tín. Cụ lên án gay gắt việc phun thuốc sai quy cách hay thói làm ăn thực dụng. Cụ trăn trở: “Quốc tế có máy móc hiện đại, chỉ cần một quả không đạt chuẩn, họ sẵn sàng loại bỏ cả container. Dừng phun thuốc trước 14 ngày không chỉ là kỹ thuật mà đó là đạo đức”. Với cụ, trình độ dân mình phải theo kịp công nghệ, bằng không sẽ tự tay đánh mất báu vật quê hương.
Bên cạnh đó, cụ còn lưu giữ những bài thuốc quý - thứ “trái ngọt” tri thức tặng cho đời. Quả vải trong mắt cụ là vị thuốc hồi sinh huyết khí cho phụ nữ sinh con, vỏ vải giúp an thần và tăng tuổi thọ nhờ đường glucose tự nhiên. Hạt vải cũng được cụ tỉ mỉ ghi chép như vị thuốc Đông y đặc trị các chứng đau dạ dày, hậu sản.
Khát vọng di thực tinh hoa ra thế giới
Cụ Điều tự hào dẫn lại lời của nhà bác học Lê Quý Đôn khi xưa ví quả vải “mã ngoài như lụa hồng tơ tía, cùi dày như pha lê dáng tuyết, hạt nhỏ, ăn vào ngọt lịm tưởng chừng như thứ rượu tiên trên đời”. Với cụ, khắp dải đất hình chữ S, không hoa trái nào quý bằng vải thiều Thúy Lâm. Chính cái vị tiên ấy đã khiến người người bốn phương đổ về chứng thực, đưa danh tiếng vùng đất Thanh Hà lan tỏa rộng khắp, trở thành niềm tự hào của nông sản Việt.
Với cụ Điều, giữ lấy vị ngọt Thanh Hà cũng chính là giữ lấy đạo đức và cốt cách của người xưa. Cụ mong lớp trẻ ngày nay hãy là những “cành chiết” khỏe mạnh, mang theo kho đạo đức và kiến thức của người già để phát huy di sản, đưa đặc sản quê hương đi xa hơn trên bản đồ thế giới. “Người già đã quý quả vải đến thế, lớp trẻ phải tiếp nối và làm giàu hơn nữa” - đó là tâm nguyện lớn nhất của “cây vải tổ” thứ hai tại vùng Thúy Lâm.
Ở tuổi 86, bước chân chậm rãi của cụ Điều vẫn đều đặn in dấu dưới gốc vải di sản, lặng lẽ kể cho khách thập phương nghe câu chuyện của trăm năm trước. Những trải nghiệm nhọc nhằn của bốn đời làm nghề và kho tàng tư liệu quý giá mà cụ nâng niu đã vượt xa giá trị của một sản vật nông nghiệp. Khi một mùa vải mới lại về, người ta không chỉ tìm thấy vị ngọt của phù sa sông Thái Bình, mà còn tìm thấy bóng mát của một nhân cách lớn đang âm thầm canh giữ linh hồn di sản cho hậu thế mai sau.
