Ngựa - loài vật gần gũi và giàu giá trị biểu tượng
Trong số các vật nuôi gắn bó với con người, ngựa không chỉ đóng vai trò phương tiện vận chuyển, lao động hay chiến trận mà còn mang ý nghĩa tinh thần phong phú, giá trị biểu tượng cao. Ngựa gắn với sự di chuyển, tốc độ, sức mạnh, tinh thần chinh phục và khát vọng vươn xa. Chính vì thế, hình ảnh con ngựa sớm trở thành biểu trưng cho năng lượng sống, cho sự năng động, bền bỉ và lòng trung thành.
Ở Việt Nam - một quốc gia nông nghiệp nhưng đồng thời có lịch sử chiến tranh giữ nước lâu dài - ngựa từng là bạn đồng hành của các bậc anh hùng, tướng lĩnh, sứ giả, là phương tiện nối liền không gian, là “cánh tay nối dài” của quyền lực và ý chí con người. Từ đó, ngựa vượt ra khỏi vai trò vật chất để bước vào đời sống tinh thần, trở thành hình tượng giàu sức ám gợi trong tâm thức cộng đồng.
Ngựa trong tín ngưỡng và quan niệm dân gian
Trong tín ngưỡng cổ truyền, người Việt quan niệm có nhiều vị thần cưỡi ngựa du hành khắp cõi trần gian hoặc cùng ngựa góp sức tạo ra, điều chỉnh và chuyển hóa năm bản nguyên của vũ trụ: Kim - Mộc - Thủy - Hỏa - Thổ. Ngựa vì thế được nhìn nhận như sinh thể trung gian, kết nối trời - đất - con người, mang năng lượng vận hành của vũ trụ.
Sự năng động của ngựa đôi khi còn được xem là biểu tượng cho vòng luân hồi giữa các mặt đối lập của thế giới: sáng - tối, nóng - lạnh, sống - chết, hòa hợp - xung đột. Ở nhiều địa phương, ngựa là hiện thân của may mắn, phúc lành. Dân gian tin rằng mơ thấy ngựa hay ra ngõ gặp ngựa là điềm lành, báo hiệu sự hanh thông hoặc sắp gặp được người đang mong chờ.
Tại các đình, đền, chùa, hình ảnh cặp ngựa gỗ - thường là một con bạch mã (trắng) và một con xích mã (đỏ) - được thờ trang trọng hai bên ban thờ. Sự đối xứng ấy không chỉ thể hiện uy linh, tôn nghiêm mà còn biểu trưng cho cân bằng âm - dương, hài hòa vũ trụ, cho trật tự thiêng liêng mà con người hướng tới.
Ngựa trong ngôn ngữ - một kho tàng sáng tạo dân gian
Trong ngôn ngữ Việt Nam, hình ảnh “ngựa” (mã) xuất hiện với mật độ dày đặc, trải rộng trên nhiều lĩnh vực, từ khoa học - kỹ thuật đến đời sống thường ngày. “Sức ngựa” hay “mã lực” là đơn vị đo công suất, khởi nguồn từ sức kéo của một con ngựa khỏe mạnh. “Ngựa chứng” dùng để chỉ tính cách ương bướng, khó bảo. “Vành móng ngựa” là nơi đứng của bị cáo tại tòa án. “Ghế ngựa” là kiểu giường gỗ dân gian độc đáo. “Mã tấu” là loại đao dài, “mã vũ” là nhạc cụ làm từ lông đuôi ngựa để kéo đàn nhị…
Không chỉ dừng ở đó, “ngựa” còn đi vào thế giới tự nhiên qua tên gọi của nhiều loài động, thực vật: bọ ngựa, cá ngựa, sóc ngựa, dơi ngựa, gấu ngựa; cây ké đầu ngựa, cỏ roi ngựa, lau đuôi ngựa… Ngựa cũng in dấu trong địa danh khắp mọi miền: núi Mã Yên, Mã Trường, sông Mã, đền Bạch Mã, phố Kim Mã (Hà Nội), bến xe Kim Mã… Mỗi địa danh đều là một lớp trầm tích văn hóa, ghi dấu sự hiện diện lâu dài của hình tượng ngựa trong đời sống cộng đồng.
Ngựa trong văn học dân gian và bác học
Ngựa trở thành đối tượng của hàng nghìn câu tục ngữ, thành ngữ, ca dao, ngạn ngữ - những viên ngọc quý của trí tuệ dân gian. Qua hình ảnh con ngựa, người xưa gửi gắm kinh nghiệm sống, triết lý xử thế, bài học về nhân – quả, về thời vận và nhân cách con người.
Trong văn học viết, hình ảnh ngựa đi vào thơ ca với vẻ đẹp khoáng đạt, lãng mạn nhưng cũng đầy suy tư. Từ “Con ngựa bỏ ở chân thành” của Nguyễn Du đến “Ngựa thồ” của Hoàng Trung Thông, “Ngựa hồng” của Chế Lan Viên hay “Song mã” của Lê Thị Kim…, mỗi tác phẩm lại khai mở một chiều kích mới của biểu tượng ngựa: khi là nỗi cô độc, khi là sức nặng mưu sinh, lúc là khát vọng bay lên của tâm hồn nghệ sĩ.
Trong âm nhạc, con ngựa cũng để lại dấu ấn đậm nét, tiêu biểu là làn điệu dân ca “Lý ngựa ô” vui tươi, tình tứ, quen thuộc với nhiều thế hệ. Trẻ em Việt Nam lớn lên cùng những câu đồng dao có hình ảnh con ngựa, như một phần tự nhiên của ký ức tuổi thơ.
Ngựa trong truyền thuyết và lịch sử dân tộc
Nói đến ngựa trong văn hóa Việt Nam, không thể không nhắc tới truyền thuyết Thánh Gióng - một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian. Con ngựa sắt khổng lồ, phun lửa, cùng Thánh Gióng đánh tan giặc Ân không chỉ là hình ảnh kỳ vĩ của trí tưởng tượng dân gian mà còn là biểu tượng cho sức mạnh đoàn kết, ý chí quật cường của dân tộc.
Những dấu tích như ao tròn ở Sóc Sơn hay tre “đằng ngà” ở Bắc Ninh được xem là “vết chân ngựa”, cho thấy cách người Việt thiêng hóa lịch sử, gắn truyền thuyết với không gian địa lý, để ký ức dân tộc được lưu giữ sống động qua nhiều thế hệ.
Ngựa trong hệ can chi và triết lý phương Đông
Ngựa giữ vị trí đặc biệt trong hệ thống 12 con giáp, ứng với chi Ngọ. Giờ Ngọ (11 - 13h) là thời khắc sáng sủa nhất trong ngày; tháng Ngọ (tháng Năm âm lịch) là cao điểm của mùa hạ, khi thiên – địa – nhân đạt đến trạng thái sung mãn. Bởi vậy, ngựa gắn với sinh lực, sự phát triển, hài hòa và viên mãn.
Quan niệm dân gian cho rằng người tuổi Ngọ thường năng động, thông minh, dễ thành công, yêu tự do và gặp nhiều may mắn. Những câu ca dao về tuổi Ngọ không chỉ là lời tự sự cá nhân mà còn phản ánh cách người Việt nhìn nhận số phận con người trong mối quan hệ với vũ trụ.
Ngựa trong lễ hội, trò chơi dân gian
Hình ảnh ngựa trở nên sống động qua các trò chơi và lễ hội truyền thống. Trò “Cưỡi ngựa vật nhau” của trẻ em, những cuộc đua ngựa, phi ngựa bắn cung, cưỡi ngựa nấu cơm của thanh niên không chỉ mang tính giải trí mà còn rèn luyện thể lực, tinh thần thượng võ, tạo cơ hội giao lưu, kết bạn, kết duyên.
Nhiều lễ hội dân gian như Hội Gióng, hội Kẻ Giá, hội Bà Chúa Ngựa… đều có nghi thức rước hoặc cưỡi ngựa, tạo nên không khí tưng bừng, linh thiêng, gắn kết cộng đồng trong không gian văn hóa chung.
Ngựa trong nghệ thuật tạo hình và kiến trúc
Ở phương diện tĩnh lặng nhưng bền bỉ, hình tượng ngựa hiện diện dày đặc trong kiến trúc và nghệ thuật tạo hình. Từ những tượng ngựa gốm trong mộ cổ thế kỷ IV–V, phù điêu Trà Kiệu thế kỷ IX, đôi ngựa đá chùa Phật Tích thế kỷ XI đến các bức chạm khắc, tranh vẽ từ thế kỷ XV trở đi, ngựa được thể hiện bằng nhiều chất liệu, kỹ thuật và phong cách khác nhau.
Hình tượng long mã, ngựa vũ trụ, vân mã… không chỉ là sản phẩm thẩm mỹ mà còn hàm chứa tư duy biểu tượng sâu sắc của người Việt về thế giới siêu nhiên, về sức mạnh và trật tự vũ trụ. Trong tranh dân gian Hàng Trống, Đông Hồ và cả hội họa hiện đại, con ngựa tiếp tục là nguồn cảm hứng sáng tạo dồi dào.
Từ ngôn ngữ, tín ngưỡng, văn học, nghệ thuật đến đời sống thường nhật, hình ảnh con ngựa đã, đang và sẽ tiếp tục đồng hành cùng văn hóa Việt Nam như một biểu tượng đa nghĩa, linh hoạt và bền bỉ. Qua con ngựa, ta thấy được khát vọng vươn lên, tinh thần tự do, sức sống mãnh liệt và chiều sâu nhân văn của dân tộc. Trong dòng chảy hiện đại, dù vai trò thực tiễn có thay đổi, nhưng giá trị biểu tượng của ngựa vẫn nguyên vẹn, như một dấu ấn văn hóa không thể phai mờ trong tâm thức người Việt.
