Đại diện Đại học Texas Tech trao tặng, Đại tướng Phan Văn Giang tiếp nhận kỷ vật Hồ sơ Chứng tích chiến tranh "Một sự trở về", với sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.
1. Cuộc gặp ở New York và những gia đình còn chờ đợi
Ngày 21/9/2026, tại New York, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự cuộc gặp những người bạn Hoa Kỳ với chủ đề “Vun đắp tình bạn – Kiến tạo tương lai”. Trong phát biểu tại cuộc gặp, ông nhắc tới một thực tế chưa thể khép lại sau hơn nửa thế kỷ: vẫn còn những gia đình Việt Nam chờ thông tin về người thân mất tích trong chiến tranh. Ông mong phía Hoa Kỳ tiếp tục kết nối thông tin, chia sẻ tư liệu và kinh nghiệm khai thác cơ sở dữ liệu, góp phần tìm kiếm, xác định danh tính người đã hy sinh, giúp thêm nhiều gia đình tìm được người thân.
Trong khuôn khổ cuộc gặp, Đại tướng Phan Văn Giang, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, tiếp nhận một số kỷ vật chiến tranh do đại diện Đại học Texas Tech trao tặng, với sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Khoảnh khắc ấy có thể được nhìn như một nghi thức trao nhận. Nhưng phía sau những tập hồ sơ, lá thư và cuốn nhật ký là một hành trình dài hơn nhiều: đọc lại tài liệu, đối chiếu các nguồn, lần theo địa danh đã đổi thay, tìm nhân chứng và kết nối với gia đình.
Trong phần giới thiệu các hồ sơ, PGS.TS Alex-Thái Đình Võ, một trong ba đồng chủ nhiệm Dự án TTU–VWAI cùng GS.TS Ron Milam và TS Steve Maxner, kể rằng có những gia đình xem việc nhận lại di vật của người thân như “một sự trở về”. Cách nói giản dị ấy chạm đến điều cốt lõi của công việc tìm kiếm: không chỉ tìm hài cốt, mà còn tìm lại con người trong những gì họ để lại.
2. Từ trang lưu trữ đến một đầu mối tìm kiếm
Theo phần trình bày của đại diện TTU–VWAI tại New York, đội ngũ dự án có hơn 40 thành viên và từ đầu năm 2026 đã triển khai hơn 300 hồ sơ nghiên cứu liên quan đến địa điểm, cá nhân và những trường hợp có thể phục vụ công tác tìm kiếm. Nguồn tài liệu CDEC mà nhóm khai thác gồm khoảng 2,7 triệu trang. Những con số cho thấy quy mô công việc; ý nghĩa của chúng nằm ở khả năng tìm ra một đầu mối hữu ích cho từng trường hợp cụ thể.
Các đồng Chủ nhiệm của Dự án TTU-VWAI tại sự kiện. Từ trái qua: PGS.TS Alex-Thái Đình Võ, GS.TS Ron Milam và GS.TS Steve Maxner.
Một dòng chữ trong tài liệu có thể là tên đơn vị. Một địa danh ghi theo cách gọi thời chiến có thể cần được đặt cạnh bản đồ và lời kể của người từng có mặt ở đó. Một lá thư có thể lưu lại tên cha mẹ, người vợ hoặc quê nhà của người viết. Từng chi tiết riêng lẻ dễ bị bỏ qua; khi được đọc, dịch và đối chiếu cẩn trọng, chúng có thể giúp thu hẹp địa bàn tìm kiếm hoặc mở ra đường dây liên hệ với thân nhân.
TTU–VWAI diễn đạt hướng làm việc của mình bằng một câu ngắn: “Biến tư liệu thành đầu mối, đầu mối thành hành động, và hành động thành những kết quả cụ thể.” Đó cũng là cách hiểu đúng về giá trị của kho lưu trữ. Một hồ sơ nghiên cứu có thể chỉ ra nơi cần xác minh; việc khảo sát, kết luận về địa điểm chôn cất hay xác định danh tính vẫn đòi hỏi cơ quan chức năng, chuyên gia và những bước kiểm chứng tiếp theo.
3. Bốn hồ sơ, bốn lối trở về
Hồ sơ K76A cho thấy hướng tìm kiếm địa điểm. Khi tài liệu lịch sử được đặt cạnh bản đồ, hồ sơ quân sự và những nguồn tư liệu khác, không gian tìm kiếm sau hơn nửa thế kỷ có thể dần được thu hẹp. Từ nghiên cứu trên giấy đến xác minh ngoài thực địa là cả một chặng đường; mỗi đầu mối đáng tin cậy đều có thể giúp chặng đường ấy rõ hơn.
Với Trương Công Hỗ, điểm khởi đầu là hai lá thư từng không đến được với gia đình trong chiến tranh. Những dòng viết còn lưu trong nguồn CDEC vừa là kỷ vật riêng tư, vừa chứa thông tin để nhóm nghiên cứu tiếp tục phục dựng danh tính, hoàn cảnh và tìm thân nhân. Nếu một ngày lá thư đến được tay người nhà, điều trở về cùng nó sẽ là tiếng nói của người thân qua khoảng cách của nhiều thập niên.
Trường hợp Hoàng Văn Địch lại đòi hỏi ghép nối nhiều mảnh tư liệu: hồ sơ CDEC, nguồn thông tin tại Việt Nam, lời kể truyền lại, nghiên cứu địa không gian và liên hệ gia đình. Mục đích của việc ghép nối ấy không chỉ là hoàn thiện một bộ hồ sơ. Đó là cố gắng đặt một con người trở lại trong câu chuyện cuộc đời mình, với tên tuổi, hành trình và những mối dây thân thuộc.
Còn với Nguyễn Văn Nhuận, sự trở về mang hình hài của một hiện vật gốc: cuốn nhật ký chiến trường được đưa từ Hoa Kỳ về Việt Nam. Từng nằm trong bộ sưu tập nghiên cứu của PGS.TS Alex-Thái Đình Võ, cuốn nhật ký được dành cho hoạt động nghiên cứu và nhân đạo của TTU–VWAI trước khi hồi hương. Một trang giấy có thể được sao chụp để nhiều người cùng đọc; với gia đình và quê hương, sự hiện diện của chính cuốn sổ người lính từng cầm trên tay còn mang một ý nghĩa khác.
Bốn hồ sơ mở ra bốn hướng công việc: tìm địa điểm, tìm con người, tìm gia đình và đưa kỷ vật trở về. Không trường hợp nào nên được kể như một lời hứa rằng cuộc tìm kiếm đã kết thúc. Giá trị của chúng nằm ở những bước đã được thực hiện và ở khả năng tiếp tục kiểm chứng, tiếp tục tìm kiếm.
Từ New York, câu chuyện của TTU–VWAI vì thế đi xa hơn việc trao tặng hồ sơ. Những tài liệu từng rời khỏi Việt Nam đang được nghiên cứu để phục vụ nỗ lực khắc phục hậu quả chiến tranh, tìm kiếm người mất tích, xác định danh tính và kết nối thân nhân. Với mỗi gia đình còn chờ đợi, một cái tên được làm rõ, một lá thư được tìm thấy hay một cuốn nhật ký được trao về đều là điều cụ thể và quý giá. Có khi, đó là lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ, họ cảm thấy người thân đã tìm được đường trở lại.
Hà Nội, 25/9/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)
