Nghiên cứu về TCDG cho trẻ em từ đặc diểm, môi trường hình thành, chức năng và những vấn đề đặt ra trong công tác bảo tồn và phát huy những giá trị của TCDG trong giai đoạn phát triển của công nghệ số; phân tích, lý giải nguyên nhân mai một của TCDG, đưa ra những giải pháp chủ yếu nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị của TCDG cho trẻ em ở ĐBSH hiện nay.
Đặt vấn đề
- Đặc điểm và giá trị của TCDG cho trẻ em ở ĐBSH
1.1.Môi trường hình thành
ĐBSH là khu vực hạ lưu sông Hồng và sông Thái Bình, bao gồm 07 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, trong đó có 2 thành phố (Hà Nội và Hải Phòng) và 5 tỉnh là Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Phú Thọ và Quảng Ninh. Với nghề trồng lúa nước từ lâu đời khiến con người phải chung sức chống lại sự khắc nghiệt của thiên nhiên, giặc giã, do đó cư dân ĐBSH có sự gắn kết làm nên sức mạnh cộng đồng, từ đó tạo nên những giá trị vượt trội so với những vùng cư dân khác, cộng đồng cư dân vùng ĐBSH được xem là cái nôi văn hóa đầu tiên của người Việt. TCDG ở ĐBSH được hình thành từ đời sống của những nông dân, họ vất vả quanh năm với đồng ruộng nên cần có những hoạt động vui chơi, giải trí trong những lúc nông nhàn. Từ môi trường tự nhiên và xã hội nêu trên đã hình thành nhiều loại hình vui chơi, giải trí mang tính cộng đồng trong đó có TCDG.
Trên cơ sở hình thành TCDG nói chung, TCDG cho trẻ em được ra đời để đáp ứng nhu cầu vui chơi, giải trí của trẻ em với mọi lứa tuổi. TCDG cho trẻ em không chỉ phản ánh phong phú đời sống vật chất, tinh thần và sự lạc quan của người nông dân khu vực ĐBSH mà còn được hình thành từ chính sự yêu thương và nguyện vọng về vui chơi, giáo dục của người dân lao động đối với con em mình.
1.2. Các loại hình TCDG dành cho trẻ em
TCDG nói chung và TCDG dành cho trẻ em nói riêng rất phong phú và đa dạng, nó đáp ứng nhu cầu vui chơi, giải trí và rèn luyện cho các các độ tuổi. Trên cơ sở tác động tích cực của TCDG đối với trẻ em, TCDG dành cho trẻ em được chia thành 03 loại hình chính sau:
- Trò chơi vận động;
- Trò chơi rèn luyện sự khéo léo;
- Trò chơi rèn luyện trí tuệ.
1.3. Ý nghĩa của TCDG dành cho trẻ em
TCDG dành cho trẻ em có ý nghĩa quan trọng trong việc rèn luyện và giáo dục toàn diện
- Phát triển thể lực (thông qua các trò chơi vận động);
- Phát triển trí tuệ (thông qua các trò chơi rèn luyện trí tuệ);
- Phát triển kỹ năng (thông qua các trò chơi rèn luyện sự khéo léo);
- Tạo môi trường gắn kết phát triển kỹ năng giao tiếp (thông qua sự gắn kết với bạn chơi);
- Giáo dục tình yêu văn hóa truyền thống (thông qua những bài đồng giao được lồng ghép trong các trò chơi);
- Giảm thời gian tiếp xúc với các trò chơi điện tử và thiết bị thông minh.
Có thể nói TCDG đã rèn luyện thể chất, nuôi dưỡng và bồi đắp tâm hồn cho các thế hệ trẻ em. TCDG tạo nên môi trường giao tiếp lành mạnh, góp phần giáo dục tính tập thể, tinh thần kỷ luật, rèn luyện thể chất, sự mưu trí và ý chí vươn lên giành chiến thắng. TCDG còn giáo dục cho trẻ em biết yêu quý và trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống.
2. Hiện trạng TCDG dành cho trẻ em ở ĐBSH và sự hệ lụy của trò chơi điện tử đối với trẻ em hiện nay
2.1. TCDG cho trẻ em được chia thành các nhóm như trò chơi vận động, trò chơi rèn luyện sự khéo léo và trò chơi rèn luyện trí tuệ.
- Trò chơi vận động dễ chơi, phù hợp với nhiều lứa tuổi, phổ biến như những trò chơi “Nhảy dây”, “Lộn cầu vồng”, “bịt mắt bắt dê”, ở những vùng quê như Thái Bình cũ còn có trò “Chơi âm hay còn gọi là chơi U” rất hấp dẫn và vui nhộn. Trò chơi vận động không chỉ rèn luyện sự dẻo giai, tinh thần đồng đội mà còn nuôi dưỡng nghị lực vươn lên dành chiến thắng.
- Trò chơi rèn luyện sự khéo léo đòi hỏi người chơi phải có quá trình tập chơi từ bài chơi dễ đến bài chơi khó, qua đó rèn luyện sự tập trung phản xạ, kỹ năng thực hiện động tác tinh tế, chính xác theo từng cấp độ. Trò chơi rèn luyện sự khéo léo phổ biến như các trò chơi “chơi chuyền có nơi gọi là chơi luyến”, “chơi bi”, “ném vòng cổ chai”, “đánh đáo”.
- Trò chơi rèn luyện trí tuệ là những trò chơi mà người tham gia chơi cần phải vận dụng trí tuệ và sự khôn khéo, kiên trì để chiến thắng đối phương, phổ biến như các trò “chơi ô ăn quan”, “chơi cờ”, “giải đố”[1]. Trong các TCDG của trẻ em thường được phụ họa bởi những bài đồng dao phản ánh những nét đặc sắc về đời sống sinh hoạt và tinh thần lạc quan của người dân lao động. Với sự phong phú, đa dạng, gần gũi và đậm đà bản sắc dân tộc, TCDG dành cho trẻ em không chỉ là hình thức giải trí đơn thuần mà nó còn có tác dụng giáo dục toàn diện vô cùng sâu sắc và hiệu quả.
2.2. Thực tế việc sử dụng trò chơi điện tử đối với trẻ vùng ĐBSH và những vấn đề cần quan tâm
Trong giai đoạn công nghệ phát triển, việc tiếp xúc với thiết bị thông minh có kết nối internet sẽ giúp trẻ em cập nhật những kiến thức phục vụ học tập, mở rộng hiểu biết về cuộc sống. Tuy nhiên, đi cùng với những lợi ích thì không gian mạng cũng chứa đựng những rủi ro, đặc biệt là việc tiếp xúc quá nhiều với thiết bị thông minh sẽ dẫn đến nhiều tác hại đối với sự phát triển của trẻ. Theo khảo sát của UNICEF năm 2022 cho thấy, 82% trẻ em Việt Nam 12-13 tuổi sử dụng internet hàng ngày, con số này ở lứa tuổi 14-15 là 93%. Còn theo Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, thời gian trẻ em Việt Nam sử dụng mạng xã hội là 5-7 giờ mỗi ngày[2]. Hệ lụy từ việc trẻ em lạm dụng thời gian sử dụng mạng xã hội và giải trí trên các thiết bị thông minh thì đã rõ ràng. Tiếp xúc với các nội dung độc hại, tiêu cực khi các em chưa đủ kinh nghiệm để kiểm soát hành vi của mình có thể bị phát tán thông tin riêng tư, bị bắt nạt, lừa đảo, nghiện game và có thể dẫn đến mắc các bệnh về tâm lý.
Trước hệ lụy của việc trẻ em lạm dụng các trò chơi điện tử và thờ ơ đối với TCDG, phải làm gì để kéo các em đến với những trò chơi lý thú và bổ ích này, giúp các em gần gũi thân thiện với cuộc sống và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc để góp phần “Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại”[3]?
3. Một số vấn đề đặt ra trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị TCDG cho trẻ em khu vực ĐBSH trong bối cảnh hiện nay
3.1. Những thách thức trong công tác bảo tồn TCDG cho trẻ em
Công tác bảo tồn và phát huy những giá trị của TCDG cho trẻ em gặp nhiều thách thức từ sự bùng nổ của công nghệ số và sự thay đổi không gian sống của cộng đồng cư dân khu vực ĐBSH, cụ thể như:
- Sự hấp dẫn của công nghệ số và trò chơi điện tử: Trẻ em hiện nay bị thu hút mạnh mẽ bởi điện thoại thông minh, máy tính và các trò chơi điện tử. TCDG dần trở nên "lép vế" và có nguy cơ bị lãng quên. Việc trẻ dành quá nhiều thời gian trên không gian mạng cũng đặt ra thách thức về sự an toàn và phát triển toàn diện của trẻ.
- Thiếu không gian vui chơi và điều kiện tổ chức: Quá trình đô thị hóa làm thu hẹp các khoảng trống công cộng, sân đình, bãi cỏ vốn là nơi lý tưởng cho các trò chơi vận động. Có nhiều phụ huynh quá chú trọng vào việc học văn hóa mà chưa quan tâm đúng mức đến nhu cầu vui chơi, giải trí qua những TCDG.
- Hạn chế về nhân lực truyền dạy: Trong nhà trường việc lồng ghép TCDG vào chương trình giáo dục một cách sáng tạo và phù hợp với từng lứa tuổi còn nhiều hạn chế. Đối với gia đình và cộng đồng những nhân tố có khả năng truyền dạy và tổ chức TCDG cho các em ngày càng thưa vắng.
- Công tác cải biên TCDG cho trẻ em gắn liền số hóa: Việc cải biên TCDG vừa giữ được bản sắc truyền thống nhưng vẫn đảm bảo sự hiện đại và hấp dẫn, thu hút sự khám phá của trẻ em là vấn đề tương đối khó khăn.
3.2. Một số giải pháp chủ yếu
- Các cơ sở giáo dục là yếu tố quan trọng: Nâng cao hiệu quả của các TCDG trong các hoạt động ngoại khóa ở các trường phổ thông và chương trình giảng dạy của các trường mầm non và coi đây là yếu tố quan trọng nhất trong việc bảo tồn và phát huy giá trị của TCDG cho trẻ em trong giai đoạn hiện nay.
- Phối hợp nhuần nhuyễn giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng: Gắn kết chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và các cơ quan chức năng trong việc tổ chức các hoạt động văn hóa, vui chơi, lễ hội ở địa phương để tạo môi trường thuận lợi cho trẻ tiếp cận với những TCDG, đặc biết quan tâm đến việc hướng dẫn cho trẻ em biết chơi các TCDG dành cho trẻ em ở gia đình từ khi chưa đến trường.
- Nâng cao hiệu quả công tác cải biên TCDG cho trẻ em: Việc cải biên các TCDG cho trẻ em phải tích hợp các giá trị đạo đức, các yếu tố rèn kỹ năng sống để nâng cao hiệu quả giáo dục của TCDG.
4. Nhận xét chung và một số đề xuất:
Trong các năm qua, với nỗ lực của các ngành chức năng, nhiều TCDG đã được khôi phục tổ chức trong các lễ hội ở khu vực ĐBSH. Ở các cơ sở giáo dục TCDG đã được đưa vào chương trình vui chơi cho học sinh. Trong những tiết học ngoại khóa, lồng ghép trò chơi để tạo cho học sinh tự tin và hứng thú học tập. Việc đưa TCDG vào chương trình vui chơi, ngoại khóa trong nhà trường sẽ giúp cho trẻ tiếp cận với những giá trị văn hóa truyền thống, tạo nên sân chơi bổ ích lành mạnh và có ý nghĩa giáo dục sâu sắc.
Tuy nhiên, việc tổ chức cho trẻ em tham gia các TCDG trong trường học chỉ giới hạn trong thời gian và điều kiện nhất định. Để giúp cho các em yêu thích và thường xuyên sử dụng các TCDG làm phương tiện rèn luyện và giải trí thì phải có sự hỗ trợ từ nhiều phía, trong đó vai trò của các bà, các mẹ trong việc dẫn dắt và cùng chơi những TCDG đầu tiên với các em là rất quan trọng, nó giống như giai điệu ngọt ngào trong lời ru đầu tiên của mẹ sẽ thấm sâu trong tâm hồn các em, để các em yêu thích những TCDG ngay từ khi chập chững vào đời.
TCDG được đưa vào vui chơi ở các trường học cần được các nhà sư phạm nghiên cứu cải biên, TCDG được cải biên phải bảo tồn được nét văn hóa truyền thống của dân tộc, nâng cao tính giáo dục đồng thời phù hợp với sự phát triển và nhu cầu của trẻ em trong cuộc sống hiện đại.
Đối với đơn vị thiết kế, sản xuất dụng cụ sử dụng trong các TCDG cần được chuẩn hóa, phù hợp với từng lứa tuổi, dụng cụ phải đảm bảo thẩm mỹ, an toàn, tiện lợi trong sử dụng, có như vậy mới hấp dẫn và thu hút các em thường xuyên đến với các TCDG.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Vũ Hồng Nhi (2013), Đồ chơi dân gian trẻ em vùng châu thổ sông Hồng, thực trạng và nhu cầu phát triển, Luận án tiến sĩ Văn hóa học, Học viện Khoa học xã hội, Hà Nội.
2. Võ Quang Trọng (Chủ biên, 2017), Trò chơi dân gian một số dân tộc Việt Nam, Nxb, Khoa học xã hội, Hà Nội.
