Không chỉ là nơi thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, Thất Phủ Thiên Hậu còn lưu giữ không gian kiến trúc mang đậm sắc thái Hoa, đồng thời phản ánh quá trình người Việt và người Hoa cùng sinh sống, buôn bán và tạo dựng đời sống văn hóa trên vùng đất Sa Đéc. Đây là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh, mang nhiều giá trị về lịch sử, văn hóa và quá trình giao lưu Việt - Hoa.
Một dấu tích giữa vùng thị tứ Sa Đéc xưa
Sa Đéc được khai phá khá sớm và từ cuối thế kỷ XVIII đã dần hình thành dáng dấp của một thị tứ miền Tây. Hoạt động thủ công, thương mại và dịch vụ phát triển quanh khu vực chợ, thu hút nhiều cộng đồng cư dân đến làm ăn, sinh sống. Sự hiện diện của người Việt, người Hoa và người Khmer đã góp phần tạo nên đời sống văn hóa đa dạng cho vùng đất này.
Trong đó, cộng đồng người Hoa để lại những dấu ấn rõ nét qua hoạt động thương mại, phố chợ và các thiết chế tín ngưỡng. Cùng với Kiến An Cung, thường được dân gian gọi là “chùa Ông”, Thất Phủ Thiên Hậu Cung hay “chùa Bà” trở thành một trong những công trình tiêu biểu của di sản văn hóa Hoa tại Sa Đéc. Cổng thông tin điện tử tỉnh Đồng Tháp từng giới thiệu hai địa điểm này như một cặp “chùa Ông - chùa Bà” đặc sắc ngay giữa trung tâm Sa Đéc.
Tên gọi Thất Phủ Thiên Hậu Cung cũng gợi lại hình thức liên kết cộng đồng của người Hoa xa quê. Khi đến vùng đất mới, bên cạnh hoạt động giao thương, họ xây dựng những hội quán, miếu và cung thờ để duy trì tín ngưỡng, gặp gỡ đồng hương và tương trợ nhau trong cuộc sống.
Những mốc lịch sử còn có sự khác biệt trong tư liệu
Về thời điểm hình thành Thất Phủ Thiên Hậu Cung, hiện các nguồn tư liệu ghi nhận những mốc thời gian khác nhau.
Nghiên cứu của ThS. Dương Thanh Tùng, Trường Đại học Đồng Tháp, dựa trên tài liệu thành văn kết hợp khảo sát điền dã năm 2023, cho biết công trình có diện tích hơn 1.000m² và được xây dựng vào năm 1820, trên khu đất trước đó đã có miếu thờ Thiên Hậu.
Trong khi đó, một số tài liệu du lịch phổ biến ghi nhận năm 1867 là thời điểm nhóm người Hoa Phúc Kiến tại Sa Đéc xây dựng chùa để thờ Thiên Hậu và làm nơi sinh hoạt cộng đồng. Theo các nguồn này, ban đầu công trình còn đơn sơ, sau đó được mở rộng, xây dựng kiên cố và trang trí vào cuối thế kỷ XIX.
Sự khác biệt về niên đại cho thấy lịch sử hình thành Thất Phủ Thiên Hậu Cung vẫn cần tiếp tục được đối chiếu với hồ sơ di tích và các nguồn tư liệu gốc. Tuy nhiên, các nguồn đều cho thấy đây là một cơ sở tín ngưỡng lâu đời, gắn bó mật thiết với lịch sử cộng đồng người Hoa tại Sa Đéc.
Tín ngưỡng Thiên Hậu trên vùng sông nước
Nhân vật được thờ chính tại đây là Thiên Hậu Thánh Mẫu, còn được biết đến với tên gọi Ma Tổ. Theo các nghiên cứu về tín ngưỡng Thiên Hậu, bà có tên Lâm Mặc Nương, xuất thân từ vùng Phúc Kiến, Trung Quốc. Từ hình tượng gắn với việc bảo hộ những người vượt biển, tín ngưỡng Thiên Hậu theo chân các cộng đồng người Hoa lan tỏa đến nhiều vùng Đông Nam Á và Nam Bộ.
Đối với Sa Đéc, việc thờ Thiên Hậu mang ý nghĩa gần gũi với điều kiện sống của cư dân. Từ lâu, hệ thống sông ngòi và ghe thuyền giữ vai trò quan trọng trong giao thông, giao thương. Bởi vậy, hình tượng một vị nữ thần che chở cho những người đi lại trên sông nước đã tìm được chỗ đứng trong đời sống tinh thần của thương nhân và cư dân địa phương.
Qua quá trình giao lưu văn hóa, Thiên Hậu không còn chỉ được nhìn nhận như vị thần bảo trợ người đi biển của cộng đồng Hoa. Nhiều người Việt cũng đến chiêm bái, cầu bình an, sức khỏe, tài lộc và thuận lợi trong công việc làm ăn. Đây được xem là một biểu hiện sinh động của tính dung hợp và cởi mở trong đời sống tín ngưỡng Nam Bộ.
Kiến trúc dung hợp nhiều phong cách Hoa
Một trong những điểm nổi bật của Thất Phủ Thiên Hậu là hệ thống kiến trúc và trang trí giàu màu sắc. Ngay từ phía trước, sắc đỏ - vàng, hệ thống chữ Hán, mái ngói cùng những hình tượng trang trí đã tạo nên diện mạo riêng biệt của công trình.
Đáng chú ý, nghiên cứu chuyên môn cho rằng kiến trúc của Thất Phủ Thiên Hậu Cung có sự tích hợp của năm phong cách kiến trúc Hoa, gồm Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và Khách Gia. Chính điện mang một số đặc điểm của kiến trúc Quảng Đông, trong khi hai bên Đông - Tây lại có những đường nét gần với phong cách Phúc Kiến và Triều Châu.
Một trong những chi tiết đặc sắc nằm trên nóc chính điện. Đôi rồng được tạo hình với thân uốn thành năm khúc, gợi ý niệm về ngũ hành; chân đạp mây, miệng hướng ra ngoài trong tư thế phun nước. Theo quan niệm truyền thống, hình tượng này gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống no đủ. Lớp vảy rồng phủ men xanh - trắng càng làm phần mái trở nên sinh động khi nhìn từ sân.
Không gian bên trong tiếp tục gây ấn tượng với hệ thống hoành phi, câu đối, khám thờ và các vật phẩm tín ngưỡng. Cách tổ chức không gian vừa giữ dấu ấn của miếu Hoa truyền thống, vừa phản ánh quá trình thích nghi với môi trường văn hóa Nam Bộ.
Không chỉ thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu
Bên cạnh Thiên Hậu Thánh Mẫu, cấu trúc thờ tự tại đây còn thể hiện khá rõ tính dung hợp.
Theo kết quả khảo sát được công bố, Kim Hoa Nương Nương được phối thờ trong khám bên phải của trang thờ Thiên Hậu, trong khi Phúc Đức Chính Thần được phối thờ phía bên trái. Hình tượng Quan Công cũng xuất hiện tại khu vực Đông lang. Đây đều là những đối tượng thờ tự quen thuộc trong đời sống tâm linh của nhiều nhóm người Hoa ở Nam Trung Hoa và Nam Bộ.
Sự hiện diện đồng thời của nhiều hình tượng tín ngưỡng khiến Thất Phủ Thiên Hậu không chỉ là một không gian thờ phụng đơn nhất. Công trình cho thấy cách cộng đồng cư dân mang theo những giá trị tâm linh từ quê cũ, sau đó dung hợp, điều chỉnh và tiếp tục phát triển trong điều kiện xã hội mới.
Một nét đáng chú ý khác là Thất Phủ Thiên Hậu từng đồng thời giữ vai trò địa điểm sinh hoạt của Hội Tương tế người Hoa tại Sa Đéc. Xung quanh di tích còn hình thành những thiết chế văn hóa - giáo dục của cộng đồng, cho thấy nơi đây từng có chức năng xã hội rộng hơn một cơ sở thờ tự thông thường.
Những vòng hương đặc trưng trong không gian chùa Bà
Nếu phần mái gây ấn tượng bởi nghệ thuật trang trí thì bên trong Thất Phủ Thiên Hậu, những vòng hương lớn treo cao lại tạo nên một nét đặc trưng riêng.
Cổng thông tin điện tử tỉnh Đồng Tháp từng nhắc đến những vòng hương lớn, có tờ sớ được gắn bên trong, như một trong những nét đáng chú ý của chùa Bà Sa Đéc. Khi được thắp, vòng hương cháy chậm trong thời gian dài, làn khói nhẹ lan tỏa trong không gian thờ tự, tạo nên bầu không khí vừa trang nghiêm vừa đặc trưng của những cơ sở tín ngưỡng Hoa.
Cùng với sắc đỏ của câu đối, ánh vàng trên những mảng trang trí và hương trầm phảng phất, những vòng hương góp phần tạo nên một không gian mang dấu ấn văn hóa riêng của công trình.
Lễ vía Bà và sự kết nối cộng đồng
Hoạt động tín ngưỡng tại Thất Phủ Thiên Hậu diễn ra vào nhiều thời điểm trong năm, trong đó đáng chú ý là ngày 23 tháng 3 âm lịch - lễ Đản Sanh Thiên Hậu và ngày 9 tháng 9 âm lịch - lễ Đắc Đạo.
Trong lễ vía, ngoài hương đăng, hoa, trà rượu và mâm ngũ quả còn có những lễ phẩm truyền thống như chè trôi nước, bánh bao thọ hình trái đào, xiêm y và chuỗi hạt dâng Bà. Một nghi thức đáng chú ý là lễ thỉnh Bà hành cung: tượng Bà được cung nghinh lên kiệu, đoàn rước mang theo cờ phướn, cờ ngũ sắc di chuyển qua các tuyến phố quanh khu vực chợ Sa Đéc. Theo quan niệm tín ngưỡng, nghi thức này mang ý nghĩa cầu mong Bà ban phước lành, bình an cho cộng đồng.
Đáng chú ý, người tham gia lễ vía không chỉ có cộng đồng người Hoa. Khảo sát tại di tích cho thấy người Việt ở Sa Đéc và nhiều khu vực lân cận cũng đến dâng hương, tham gia hỗ trợ tổ chức lễ và cầu mong bình an, thuận lợi trong cuộc sống, công việc. Điều này góp phần đưa tín ngưỡng Thiên Hậu tại Sa Đéc trở thành một minh chứng sinh động cho quá trình giao lưu và dung hợp văn hóa.
Một di sản kiến trúc giữa Sa Đéc hôm nay
Thất Phủ Thiên Hậu Cung đã được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Giá trị của công trình không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc mà còn ở khả năng phản ánh lịch sử cộng cư giữa người Việt và người Hoa, cũng như đời sống thương mại, tín ngưỡng từng phát triển mạnh tại Sa Đéc.
Trong nghiên cứu về công tác bảo tồn, các nhà nghiên cứu cũng đề xuất kết nối Thất Phủ Thiên Hậu với những điểm di sản khác để hình thành các tuyến tham quan, tìm hiểu văn hóa Sa Đéc, đồng thời tăng cường giới thiệu những giá trị lịch sử, kiến trúc của công trình đến du khách.
Ngày nay, khi nhắc đến Sa Đéc, nhiều người thường nghĩ đến làng hoa, những tuyến phố ven sông hay các ngôi nhà cổ. Nhưng giữa diện mạo ấy còn có một lớp văn hóa được tạo nên bởi cộng đồng thương nhân người Hoa qua nhiều thế hệ. Thất Phủ Thiên Hậu là một trong những dấu tích tiêu biểu của lớp trầm tích văn hóa ấy.
Bước qua khoảng sân và những lớp cửa mang sắc đỏ - vàng, ngắm các linh vật trên mái, những câu đối chữ Hán và vòng hương treo giữa không gian tĩnh lặng, người tham quan có thể phần nào hình dung về một Sa Đéc của những chuyến ghe buôn, những khu phố thị và các cộng đồng cư dân từng cùng nhau góp sức tạo dựng vùng đất này.
Trải qua thời gian, Thất Phủ Thiên Hậu Cung vì vậy không chỉ là nơi gửi gắm đời sống tâm linh mà còn là một phần ký ức của Sa Đéc, minh chứng cho sự gặp gỡ, dung hợp và cùng tồn tại của nhiều dòng văn hóa trên vùng đất Đồng Tháp.
