Hơn nửa thế kỷ sau ngày liệt sĩ Cù Xuân Diên hy sinh tại chiến trường phía nam Quân khu 4, gia đình vẫn chưa tìm được phần mộ của ông. Từ lời kể của đồng đội, những trang hồ sơ đã úa màu đến dấu vết tại làng Quy Thiện bên sông Vĩnh Định, người thân đã nhiều lần vào Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, tìm kiếm tại hàng loạt nghĩa trang nhưng chưa có kết quả. Nay, gia đình gửi thư đề nghị Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích trong Chiến tranh” trợ giúp.
1- Những trang giấy báo tử còn lưu giữ sau hơn nửa thế kỷ
Trong những kỷ vật gia đình liệt sĩ Cù Xuân Diên trân trọng gìn giữ có giấy báo tử, thư chia buồn của đơn vị và biên bản bàn giao hồ sơ liệt sĩ. Những tờ giấy đã ngả màu, sờn rách theo thời gian, nhưng nét chữ ghi tên người lính cùng ngày hy sinh vẫn còn hiện rõ.
Theo giấy báo tử do Sư đoàn 325, Trung đoàn 18 lập ngày 30/1/1974, liệt sĩ Cù Xuân Diên, sinh năm 1952, cấp bậc Hạ sĩ, chức vụ Tiểu đội trưởng; đơn vị: Đại đội 11, Tiểu đoàn 9, Trung đoàn 18, Sư đoàn 325. Quê quán của liệt sĩ được ghi tại xã Thuận Thành, huyện Phổ Yên, tỉnh Bắc Thái.
Liệt sĩ Cù Xuân Diên hy sinh ngày 13/7/1972 tại “mặt trận phía nam Quân khu 4”, trong trường hợp “vì sự nghiệp chống Mỹ, cứu nước, bảo vệ Tổ quốc”. Hồ sơ đồng thời xác nhận ông là liệt sĩ và cho biết đơn vị đã mai táng tại “nghĩa trang trận địa gần mặt trận”.
Thư chia buồn gửi gia đình cũng ghi rõ ngày hy sinh 13/7/1972. Những dòng chữ trang trọng của đồng đội năm xưa khẳng định người chiến sĩ trẻ đã nêu cao tinh thần chiến đấu, vượt qua gian khổ, cống hiến cuộc đời cho sự nghiệp giành độc lập, tự do của đất nước.
Ngày 23/7/1974, Ty Thương binh – Xã hội tỉnh Bắc Thái lập biên bản bàn giao cho địa phương hồ sơ của liệt sĩ Cù Xuân Diên, thuộc đơn vị F325. Hồ sơ chuyển về gia đình gồm một giấy báo tử và một thư chia buồn. Đó cũng là những chứng tích ít ỏi còn lại giúp người thân lần theo hành trình chiến đấu và nơi người lính đã nằm xuống.
Khi hy sinh, liệt sĩ Cù Xuân Diên mới khoảng 20 tuổi. Tuổi xuân của ông dừng lại giữa mùa hè đỏ lửa năm 1972, còn cuộc tìm kiếm của gia đình thì kéo dài suốt hơn nửa thế kỷ.
2- Đi khắp các nghĩa trang vẫn chưa tìm thấy anh
Trong thư gửi Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích trong Chiến tranh” (TTU–VWAI), ông Cù Xuân Thi, sinh năm 1965, em trai liệt sĩ Cù Xuân Diên, cho biết gia đình đã dành nhiều năm tìm kiếm thông tin về anh.
Từ lời kể của các cựu chiến binh từng chiến đấu tại chiến trường Quảng Trị và những thông tin được chia sẻ trên mạng xã hội, gia đình bước đầu xác định liệt sĩ Cù Xuân Diên có thể đã chiến đấu và hy sinh tại làng Quy Thiện, xã Hải Quy, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, khu vực nằm về phía đông nam Thành cổ Quảng Trị.
Một nguồn tin còn cho biết địa điểm liên quan đến sự hy sinh của liệt sĩ có thể ở gần nhà bà Thuận, trên bờ sông Vĩnh Định. Bà Thuận hiện đã ở tuổi gần 100. Tuy nhiên, một số đồng đội lại cung cấp thông tin rằng ông có thể hy sinh tại khu vực xã Thanh Hương, huyện Phong Điền, Thừa Thiên Huế trước đây.
Hai nguồn tin chưa hoàn toàn thống nhất khiến phạm vi tìm kiếm trải dài từ phía nam Quảng Trị đến phía bắc Thừa Thiên Huế. Dù vậy, với hy vọng dù mong manh nhất, các thành viên trong gia đình vẫn nhiều lần lên đường.
Ông Cù Xuân Thi kể, anh em trong gia đình đã đến làng Quy Thiện, tìm gặp bà Thuận và nhiều người cao tuổi để hỏi thăm. Người dân địa phương cho biết, sau chiến tranh, quanh làng từng có một số phần mộ bộ đội. Khoảng năm 1976, các cơ quan chức năng đã tổ chức quy tập, nhưng người dân không biết rõ danh tính các liệt sĩ cũng như hài cốt được đưa về nghĩa trang nào.
Một số người phỏng đoán các phần mộ có thể được chuyển về Nghĩa trang liệt sĩ Hải Phú hoặc một nghĩa trang trên Đường 9. Từ những thông tin ấy, gia đình lần lượt tìm đến Nghĩa trang liệt sĩ Hải Phú, Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9, Nghĩa trang liệt sĩ huyện Hải Lăng, Nghĩa trang liệt sĩ thị xã Quảng Trị, Nghĩa trang liệt sĩ Ái Tử và nhiều nghĩa trang khác tại Quảng Trị, Thừa Thiên Huế.
Gia đình đã dò tìm từng hàng mộ, đối chiếu từng tấm bia, hỏi thăm các cơ quan chức năng và người dân địa phương, nhưng đến nay vẫn chưa xác định được phần mộ của liệt sĩ Cù Xuân Diên.
Điều khiến người thân day dứt nhất là giấy báo tử chỉ ghi nơi an táng ban đầu rất khái quát: “nghĩa trang trận địa gần mặt trận”. Không có sơ đồ mộ chí, tọa độ hay tên địa danh cụ thể. Trong khi đó, qua nhiều đợt quy tập, hài cốt liệt sĩ có thể đã được di chuyển khỏi nơi chôn cất ban đầu và an táng dưới tên chưa biết.
3- Mong tìm được đồng đội và hồ sơ quy tập năm 1976
Từ những tư liệu gia đình cung cấp, việc tìm kiếm phần mộ liệt sĩ Cù Xuân Diên cần tập trung làm rõ một số đầu mối quan trọng: phiên hiệu và địa bàn chiến đấu của Đại đội 11, Tiểu đoàn 9, Trung đoàn 18, Sư đoàn 325 trong ngày 13/7/1972; vị trí đơn vị gọi là “nghĩa trang trận địa gần mặt trận”; những trường hợp hy sinh và mai táng tại làng Quy Thiện, ven sông Vĩnh Định; cùng hồ sơ quy tập các phần mộ bộ đội quanh làng vào khoảng năm 1976.
Đặc biệt, cần tìm kiếm các cựu chiến binh từng công tác, chiến đấu trong Đại đội 11, Tiểu đoàn 9, Trung đoàn 18, Sư đoàn 325; cán bộ quân y, chính sách, quản lý quân số hoặc những người trực tiếp mai táng đồng đội tại mặt trận Quảng Trị tháng 7/1972. Ký ức của một nhân chứng, một địa danh nhỏ, một tên gọi cũ của nghĩa trang trận địa hay một sơ đồ chôn cất còn lưu giữ có thể trở thành chìa khóa nối lại hành trình đã đứt đoạn hơn nửa thế kỷ.
Thông tin do người dân làng Quy Thiện cung cấp về đợt quy tập năm 1976 cũng cần được đối chiếu với hồ sơ của các đội quy tập, ngành Lao động – Thương binh và Xã hội, cơ quan quân sự huyện Hải Lăng và tỉnh Quảng Trị qua các thời kỳ. Danh sách mộ vô danh tiếp nhận tại các nghĩa trang liên quan có thể giúp khoanh vùng những trường hợp phù hợp về thời gian, địa điểm và đơn vị.
Trong thư gửi Dự án TTU–VWAI, ông Cù Xuân Thi tha thiết bày tỏ: “Gia đình tôi đã tới Quảng Trị và Thừa Thiên Huế, tìm khắp các nghĩa trang nhưng không thấy. Vậy tôi gửi thông tin, nhờ chương trình tìm giúp. Gia đình xin cảm ơn chương trình nhiều”.
Lời đề nghị mộc mạc ấy cũng là nỗi lòng của biết bao gia đình liệt sĩ: chiến tranh đã lùi xa, giấy báo tử đã úa màu, những người từng biết nơi đồng đội nằm xuống ngày một ít đi, nhưng khát vọng tìm lại người thân chưa bao giờ nguôi ngoai.
Hưởng ứng “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, Dự án TTU–VWAI trân trọng đề nghị các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử, người dân làng Quy Thiện và những cá nhân từng tham gia quy tập hài cốt liệt sĩ tại khu vực Hải Lăng – Phong Điền sau chiến tranh, nếu biết thông tin liên quan đến liệt sĩ Cù Xuân Diên, xin cùng lên tiếng.
Mỗi ký ức được sẻ chia, mỗi trang hồ sơ được tìm lại không chỉ giúp một gia đình vơi bớt nỗi đau chờ đợi, mà còn góp phần trả lại tên cho những người đã hiến dâng tuổi xuân và cuộc đời mình cho Tổ quốc.
Hà Nội, 24/7/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)
