Có những di vật chiến tranh không chỉ lưu giữ ký ức, mà còn mang theo những câu hỏi chưa có lời giải. Một cuốn sổ tay của quân nhân Ngô Phúc Tấn, thuộc Đại đội 7 - Đơn vị Anh hùng của Đoàn Biên Hòa, bị mảnh bom hoặc đầu đạn xuyên thủng, được quân đội Hoa Kỳ thu giữ trong một hầm công sự đầu năm 1970, nay trở thành "hồ sơ chứng tích chiến tranh" đặc biệt.
1- Một cuốn sổ tay mang trên mình dấu tích của chiến tranh
Hồ sơ gồm ba văn bản do lực lượng Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam để lại. Trong đó, đáng chú ý nhất là cuốn sổ tay ghi tên Ngô Phúc Tấn, bên ngoài còn có tên Văn Dậu, đề ngày 15/02/1970, kèm dòng chữ "Đại đội 7 - Đơn vị Anh hùng". Ở bìa lót và bìa cuối còn xuất hiện nhiều lần một cái tên được đọc tương đối rõ là Trần Đức Nùng, cùng hai tên khác là Lê Quý Trung (hoặc Lê Quý Hùng) và Nguyễn Văn Dũng.
Điều gây xúc động không chỉ là nội dung cuốn sổ, mà chính là tình trạng của nó. Gần một nửa phía trên của hầu hết các trang đều bị rách toạc, cháy sém, tạo thành một lỗ thủng xuyên suốt. Những dấu vết ấy rất giống hậu quả của một mảnh bom hoặc đầu đạn xuyên qua khi cuốn sổ vẫn còn nằm trong hầm công sự.
Một cuốn sổ nhỏ đã trở thành "nhân chứng im lặng" của một trận đánh cách đây hơn nửa thế kỷ.
Theo hồ sơ CDEC, tài liệu được Sư đoàn Kỵ binh bay số 1 của Hoa Kỳ thu giữ trong khu vực nay thuộc xã Minh Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh (trước đây là xã Minh Hòa, huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương), nơi từng là chiến trường vô cùng ác liệt trong giai đoạn 1969-1970.
2- Những người lính Đại đội 7 năm ấy bây giờ đang ở đâu?
Nếu chỉ nhìn dưới góc độ quân sử, cuốn sổ phản ánh cơ cấu tổ chức, thành tích và hoạt động chiến đấu của Đại đội 7 thuộc Đoàn Biên Hòa - đơn vị được xác định có nhiều khả năng là một phân đội của Đoàn pháo binh Miền (Đoàn 69).
Nhưng dưới góc nhìn văn hóa tri ân, giá trị lớn hơn của cuốn sổ nằm ở những cái tên. Sau hơn 56 năm, những dòng chữ ấy có thể là manh mối cuối cùng để tìm lại số phận của những người lính từng sát cánh bên nhau.
Qua đối chiếu nội dung sổ tay, hiện có thể nhận diện được 19 cán bộ, chiến sĩ sau đây:
1. Ngô Phúc Tấn – người đứng tên trên bìa cuốn sổ.
2. Văn Dậu – tên ghi cùng Ngô Phúc Tấn trên bìa.
3. Trần Đức Nùng (khả năng cao, cần tiếp tục xác minh) – tên xuất hiện ở bìa lót và bìa cuối.
4. Lê Quý Trung (hoặc Lê Quý Hùng) – xuất hiện trên bìa cuối.
5. Nguyễn Văn Dũng – xuất hiện trên bìa cuối.
6. Nguyễn Văn Yến – Đại đội trưởng.
7. Nguyễn Văn Đảng – Trung đội trưởng.
8. Nguyễn Hữu Bừng – Khẩu đội trưởng.
9. Nguyễn Văn Bạo (hoặc Bao) – Chiến sĩ quân y.
10. Ngô Tân Chinh – Pháo thủ số 2.
11. Nguyễn Duy Khải – Chiến sĩ B40.
12. Đoàn Thế Khách – Pháo thủ.
13. Bé – Pháo thủ số 1.
14. Trần Đức Hùng (Hùng) – Trung đội phó.
15. Trân – Đại đội phó.
16. Đạt – Trung đội phó.
17. Điền – Chiến sĩ.
18. Bản – Chiến sĩ.
19. Biên – Chiến sĩ bị thương trong một trận đánh.
Đến thời điểm hiện nay, hồ sơ chưa cho biết rõ ai trong số những người trên đã hy sinh, ai còn sống hoặc ai vẫn mất tích. Chính vì vậy, mỗi cái tên đều là một câu hỏi cần được cộng đồng cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và các nhà nghiên cứu cùng nhau giải đáp.
Điều đặc biệt là nhiều người trong số họ không chỉ được nhắc đến bằng tên gọi, mà còn gắn với những nhiệm vụ rất cụ thể: người chỉ huy hiệp đồng hỏa lực, người tải đạn, cứu thương, người trực tiếp sử dụng DKZ, B40, cối 120 mm... Qua đó có thể hình dung khá đầy đủ cơ cấu chiến đấu của một đại đội pháo binh chủ lực trên chiến trường B2.
3- Từ "chứng tích chiến tranh" đến hành trình tìm lại đồng đội
Trong cuốn sổ, bên cạnh các bài tuyên dương cá nhân còn có những trang tổng kết thành tích tập thể của Đại đội 7.
Những con số về số trận đánh, số máy bay, xe cơ giới, pháo bị phá hủy phản ánh khí thế thi đua của một đơn vị được phong tặng danh hiệu "Đơn vị Anh hùng". Tuy nhiên, dưới góc độ sử liệu, đây vẫn là nguồn tư liệu nội bộ cần được kiểm chứng bằng nhiều nguồn độc lập trước khi sử dụng như số liệu lịch sử chính thức.
Giá trị lớn nhất của cuốn sổ không nằm ở những con số ấy. Điều quý giá hơn chính là việc nó giúp phục dựng một phần ký ức của cả một đơn vị chiến đấu, từ hệ thống chỉ huy, tổ chức, địa bàn hoạt động cho tới tên tuổi của từng cán bộ, chiến sĩ.
Đặc biệt, tình trạng bị thủng và cháy sém của cuốn sổ khiến các nhà nghiên cứu đặt ra giả thiết rằng người giữ tài liệu có thể đã bỏ lại tư trang khi hầm công sự bị tấn công, hoặc cũng có thể đã hy sinh ngay tại đó.
Nếu giả thiết thứ hai đúng, thì khu vực thu giữ tài liệu sẽ trở thành một chỉ dấu rất quan trọng phục vụ việc xác minh, tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ trong tương lai.
Có thể sau hơn nửa thế kỷ, nhiều đồng đội của Đại đội 7 vẫn còn sống ở đâu đó trên khắp đất nước. Cũng có thể thân nhân của họ vẫn đang lặng lẽ gìn giữ vài bức ảnh cũ, một tờ giấy báo tử hay một lá thư chưa kịp gửi.
Nếu một trong số họ nhận ra những cái tên trong cuốn sổ tay này, mỗi thông tin được cung cấp sẽ góp thêm một mảnh ghép để hoàn chỉnh lịch sử của đơn vị và có thể mở ra cơ hội xác định số phận của những người lính còn chưa được biết đến.
Một cuốn sổ tay bị mảnh bom xuyên thủng đã vượt qua hơn nửa thế kỷ để đến với hôm nay. Nó không còn đơn thuần là một tài liệu quân sự, mà đã trở thành một chứng tích của chiến tranh, một ký ức tập thể và cũng là lời nhắn gửi của những người lính năm xưa tới các thế hệ hôm nay.
Biết đâu, từ những cái tên còn đọc được trên những trang giấy úa màu ấy, sẽ có thêm một gia đình tìm được người thân, thêm một đồng đội tìm lại được đồng đội, và thêm một phần lịch sử được nối liền bằng lòng biết ơn và trách nhiệm của những người đang sống.
Hà Nội, 25/7/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên của Dự án TTU-VWAI)
