Huyện Diễn Châu cũ có 6 miếu, lăng mộ cá voi trải dọc các xã ven biển, tập trung chủ yếu ở các xã Diễn Thịnh cũ (nay là xã An Châu), Diễn Ngọc, Diễn Bích (nay là xã Diễn Châu), Diễn Kim (nay là xã Hải Châu). Mỗi nơi đều gắn với một câu chuyện, giá trị lịch sử, có vị trí đặc biệt trong đời sống tâm linh và tín ngưỡng của cộng đồng ngư dân.
Ông Nguyễn Văn Tuấn, xóm Hải Đông, xã Diễn Châu, người gắn bó với nghề biển lâu năm cho rằng: Đối với dân biển chúng tôi, thờ cá voi chính là phong tục được nối truyền từ đời này qua đời khác, được ngư dân đắp bồi thành nét văn hóa của miền biển nơi đây.
Để tỏ lòng thành kính đối với cá Ông, hàng năm vào các dịp đầu năm mới, ngư dân vùng biển Diễn Châu đều tổ chức lễ hội cầu ngư một cách trang trọng, mang đậm chất tâm linh với mong muốn cầu cho một năm mới mưa thuận, gió hòa, trời yên, biển lặng, ngư dân ra khơi thuận buồm xuôi gió, đánh bắt đạt năng suất cao. Phong tục thờ cúng cá Voi đã thể hiện sự tri ân, khát vọng no đủ, thanh bình của ngư dân Diễn Châu; Là nét sinh hoạt truyền thống tốt đẹp trong đời sống văn hóa tâm linh. Hành trình bám biển của cộng đồng cư dân miền biển luôn gắn liền với các loại hình tín ngưỡng thờ cúng các vị thủy thần bảo trợ nghề nghiệp, những vị phúc thần cứu giúp trong lúc nguy nan giữa biển khơi…
Thờ cúng cá Ông là tục lệ phản ánh nguyên vẹn chân dung diễn trình giao thoa, biến dưỡng văn hóa trên vùng đất. Đấy là nơi người Việt tìm thấy những nét tương đồng trong hành trang văn hóa của mình qua một cổ tục thể hiện thái độ đền ơn đáp nghĩa đẫm chất nhân văn.
Ông Hoàng Văn Kiểm, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Văn hóa địa phương cho hay: Tục thờ cá Voi (thường được ngư dân gọi là tục thờ cá Ông hay Nam Hải Đại tướng quân) là một tín ngưỡng dân gian đặc trưng và phổ biến của cư dân vùng biển, tập trung phổ biến ở vùng duyên hải Việt Nam từ Thanh Hóa đến các tỉnh miền Nam và Nam Bộ. Ngư dân xem cá voi là vị phúc thần, người bảo hộ và cứu giúp những người gặp hoạn nạn, sóng to gió lớn. Việc thờ cúng cá Voi (cá Ông) thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, tri ân loài cá từng giúp ngư dân vượt qua giông bão. Đồng thời cũng mong ước một năm mưa thuận gió hòa, ra khơi bình an và tôm cá đầy khoang”.
Với quan niệm của ngư dân xã Diễn Châu, Hải Châu, An Châu (tỉnh Nghệ An)... thì khi gặp cá voi chết và dạt vào bờ, ngư dân nơi đây xem đó là điềm lành, là phúc đến, bởi mảnh đất này được thần cá chọn làm nơi yên nghỉ, được thần cá tin tưởng phó thác việc an táng. Theo kinh nghiệm của bà con ngư dân, mỗi lần có cá Ông dạt vào bờ thì bà con đánh bắt thuận lợi, ra khơi vào lộng an toàn.
Ông Đào Hồng Thanh, Phó Chủ tịch UBND xã Diễn Châu khẳng định: Tục thờ cá Ông của ngư dân miền biển Diễn Châu là nét văn hóa đặc trưng. Đây là tín ngưỡng, phong tục cần được bảo tồn và phát triển để góp phần vào việc xây dựng bản sắc văn hóa riêng cho từng vùng miền.
Người dân xã Diễn Châu (xã Diễn Ngọc cũ) vẫn kể cho nhau nghe những câu chuyện huyền bí thiêng liêng về cá Ông. Năm 1984, một người dân địa phương ra khơi vớt được con cá voi khá lớn, trên mình còn có chữ nho và những hàng tóc rất lạ, ngư dân đã đưa về và cùng bà con ở đây lập miếu thờ phụng. Miếu thờ Ngư ông ở xã Diễn Châu được ngư dân dựng lên, nằm sát cửa Lạch Vạn nhìn ra biển. Theo thời gian, bà con ngư dân đã mang về miếu nhiều bộ cốt cá voi. Mỗi người dân trước khi “ra khơi, vào lộng” đều sắm lễ vật, dâng nén nhang thành kính kêu lên các vị Thần hộ mạng, cầu mong cho thần linh giúp sóng yên biển lặng, mùa cá bội thu.
Huyện Diễn Châu cũ có 6 miếu, lăng mộ cá voi trải dọc các xã ven biển, tập trung chủ yếu ở các xã Diễn Thịnh cũ (nay là xã An Châu), Diễn Ngọc, Diễn Bích (nay là xã Diễn Châu), Diễn Kim (nay là xã Hải Châu). Mỗi nơi đều gắn với một câu chuyện, giá trị lịch sử, có vị trí đặc biệt trong đời sống tâm linh và tín ngưỡng của cộng đồng ngư dân.
Thờ cúng cá Ông là tục lệ phản ánh nguyên vẹn chân dung diễn trình giao thoa, biến dưỡng văn hóa trên vùng đất. Đấy là nơi người Việt tìm thấy những nét tương đồng trong hành trang văn hóa của mình qua một cổ tục thể hiện thái độ đền ơn đáp nghĩa đẫm chất nhân văn.
