Bản lĩnh trước cạm bẫy “thuật toán” và vấn nạn “báo hóa”
Có một thực tế nghiệt ngã đang diễn ra trong làng báo số: thuật toán của các nền tảng mạng xã hội đang vô hình trung “dắt mũi” người cầm bút. Áp lực kinh tế báo chí và cuộc đua giành giật sự chú ý dễ khiến các cơ quan truyền thông, đặc biệt là các khối tạp chí chuyên ngành, rơi vào cái bẫy “báo hóa”. Người ta dễ sa đà vào những dòng tít giật gân, những vụ scandal lộ clip, hay việc lao vào “bám đuôi” các hiện tượng mạng xã hội vô bổ cốt để câu view, tăng tương tác. Đáng buồn hơn, có những ngòi bút đã tự đánh mất thiên chức, biến diễn đàn học thuật, văn hóa thành công cụ để đe dọa, sách nhiễu doanh nghiệp hay địa phương nhằm trục lợi truyền thông.
Nhìn lại hành trình đã qua của Văn hóa và Phát triển, cái được lớn nhất của chúng ta chính là sự tỉnh táo để không bị cuốn trôi vào dòng chảy độc hại đó. Giữa một rừng thông tin “thượng vàng hạ cám” trên không gian mạng phẳng, việc kiên định giữ vững tôn chỉ mục đích – là cầu nối giữa nghiên cứu lý luận văn hóa và thực tiễn phát triển kinh tế, xã hội – chính là một bộ màng lọc đạo đức tự thân. Khước từ những thị hiếu tầm thường không có nghĩa là chúng ta tự cô lập, mà đó là bản lĩnh của người làm báo văn hóa: từ chối viết những điều vô giá trị để bảo vệ sự trong sạch của ngòi bút. Một bài báo có thể không đạt hàng triệu view sau một đêm, nhưng nếu nó chạm được vào dòng chảy di sản, khơi dựng được một giải pháp chấn hưng văn hóa, đó mới là giá trị cốt lõi làm nên thương hiệu của vanhoavaphattrien.vn.
Từ căn tính “văn hóa” đến hành động tác nghiệp thực chất
Nếu chỉ dừng lại ở tư duy “không làm sai” để giữ mình an toàn, báo chí văn hóa sẽ tự tước đi căn tính dấn thân và rơi vào trạng thái bão hòa, vô cảm. Để xứng tầm với kỳ vọng của độc giả trong kỷ nguyên số, Văn hóa và Phát triển cần phải bước qua ranh giới của những lý thuyết đóng khung, biến phong trào “Xây dựng cơ quan báo chí văn hóa và người làm báo văn hóa” thành hệ điều hành trong từng xung nhịp tác nghiệp hằng ngày tại phòng biên tập.
Sự phấn đấu này, trước hết và cốt lõi nhất, phải ghi dấu bằng một cuộc cách mạng về nội dung trên các chuyên mục xương sống của tạp chí. Tại các diễn đàn di sản và du lịch, tòa soạn kiên quyết khước từ lối làm báo “salon” – nơi người phóng viên chỉ ngồi phòng máy để xào nấu thông tin có sẵn hoặc thụ động chép lại các bản thông cáo báo chí hời hợt. Mỗi bài viết, mỗi dòng tư liệu phát hành trên vanhoavaphattrien.vn phải là chứng tích của sự dấn thân, là mồ hôi sau những chuyến đi thực tế dài ngày vào lòng sâu các làng nghề truyền thống hay những vùng di sản đang có nguy cơ bị xóa sổ. Chất ký sự, ghi chép thực tế phải trở thành bộ nhận diện cho các cây bút của tạp chí, nhằm phát hiện, tôn vinh những số phận nghệ nhân thầm lặng đang giữ hồn cho dân tộc, đồng thời hiến kế được những giải pháp bảo tồn mang hàm lượng khoa học cao.
Tính chiến đấu và chiều sâu trí tuệ cũng cần được hun đúc mạnh mẽ thông qua các chuyên mục chính sách, sự kiện và Hội nhập. Bằng việc phát huy tối đa thế mạnh của một cơ quan ngôn luận gắn liền với Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển, tạp chí cần tăng cường các bài viết chính luận, các diễn đàn chuyên sâu quy tụ tầng lớp chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành. Mọi lát cắt của đời sống kinh tế - xã hội, mọi chính sách vĩ mô khi đưa lên diễn đàn này đều phải được soi chiếu qua lăng kính văn hóa. Khi đối diện với các biểu hiện tiêu cực, người làm báo không chọn cách khai thác giật gân, bới móc đời tư để thỏa mãn tâm lý hiếu kỳ của đám đông, mà chọn cách phản biện khách quan, sắc sảo để tìm ra giải pháp mang tính xây dựng, thượng tôn pháp luật và nhân văn.
Bên cạnh đó, việc phấn đấu xây dựng một tòa soạn văn hóa hoàn toàn không mâu thuẫn với việc làm chủ công nghệ đại chúng. Trước xu thế phát triển mạnh mẽ của báo chí đa phương tiện, mỗi phóng viên và biên tập viên cần không ngừng đổi mới tư duy, nâng cao trình độ chuyên môn và rèn giũa kỹ năng để đa dạng hóa phương thức thể hiện tác phẩm. Tạp chí đặc biệt chú trọng đầu tư và đẩy mạnh các thể loại báo chí hiện đại như Megastory, Infographic, Video chuyên sâu và hệ thống Podcast. Ứng dụng công nghệ ở đây không phải để sản xuất tin tức hàng loạt một cách vô hồn bằng trí tuệ nhân tạo, mà là dùng công nghệ như một chiếc cầu nối sinh động, “mặc chiếc áo mới” thời thượng cho những đề tài lịch sử, văn hóa vốn bị định kiến là khô khan, từ đó khơi dậy lòng tự tôn và kéo các giá trị truyền thống lại gần hơn với thế hệ độc giả trẻ.
Cuối cùng, thước đo chính xác nhất cho văn hóa làm nghề tại Văn hóa và Phát triển chính là tính kỷ luật và đạo đức nội tại của người cầm bút. Ban Biên tập kiên quyết duy trì cơ chế thẩm định thông tin đa chiều nghiêm ngặt, nói không với việc chạy đua tốc độ phát hành mà bỏ qua khâu kiểm chứng thực địa. Giữa thời đại mà ranh giới giữa không gian tác nghiệp và đời sống cá nhân đang bị nhòa mờ, phông văn hóa của người làm báo còn được thử thách trực diện qua tư cách ứng xử trên mạng xã hội. Sự chuẩn mực, trách nhiệm trong từng phát ngôn và mỗi lượt tương tác trên trang cá nhân của mỗi phóng viên không còn là quyền tự do thích hay ghét, mà chính là sự tự trọng nghề nghiệp, bảo vệ sự chính trực và uy tín tối thượng của tờ báo mà họ đang đại diện.
Tác phẩm báo chí suy cho cùng là một sản phẩm văn hóa. Viết về cái đẹp để lan tỏa nhân văn; đấu tranh với cái xấu, cái tiêu cực không phải để gieo rắc sự hoang mang, bế tắc mà là để thanh lọc, hướng thiện và tìm giải pháp xây dựng xã hội lành mạnh.
Kỷ niệm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, mỗi người làm báo tại Tạp chí điện tử Văn hóa và Phát triển hiểu rằng: Các nền tảng công nghệ có thể thay đổi, phương thức làm báo có thể vạn biến, nhưng niềm tin của công chúng vào sự chính trực, khách quan và lòng trắc ẩn của người cầm bút là bất biến.
Nhìn lại chặng đường đã qua để thêm tự hào về những giá trị đã gìn giữ, phấn đấu để nâng tầm vị thế của Tạp chí; giữ một cái tâm sáng giữa dòng đời thị phi chính là con đường để chúng ta khẳng định phẩm giá nghề nghiệp và kiêu hãnh đồng hành cùng sự phát triển của đất nước.
