65 tham luận tại hội thảo quốc tế này tập trung làm rõ dấu ấn lịch sử, tư tưởng quản trị và những giá trị thời đại của vị vua sáng lập triều Lý.
Một cuộc “kiểm kê” lại di sản Lý Công Uẩn
Con số 65 tham luận tạo cảm giác về quy mô, nhưng giá trị của hội thảo không nằm ở số lượng bài viết. Điều đáng chú ý hơn là cách các công trình được phân bố thành ba nhóm lớn: Kinh Bắc - Hoa Lư - Thăng Long và vai trò kiến tạo quốc gia; tư tưởng quản trị nhân văn và giá trị thời đại; bảo tồn, phát huy di sản trong bối cảnh đương đại. Cấu trúc ấy cho thấy hội thảo không chỉ kể lại cuộc đời một danh nhân, mà đang tiến hành một cuộc “kiểm kê” khá toàn diện về những nguồn tri thức hiện có liên quan đến Lý Công Uẩn.
Có người đọc chính sử, có người khảo sát văn bản Hán Nôm, có người nghiên cứu Phật giáo, mỹ thuật, giáo dục, ngoại giao, di tích, lễ hội, du lịch, sân khấu và công nghệ số. Một số tham luận đi vào nguồn tư liệu ở nước ngoài, đặc biệt là những dấu vết liên quan đến hậu duệ nhà Lý tại Hàn Quốc. Sự đa ngành này không phải cách làm cho chương trình phong phú về hình thức. Nó xuất phát từ bản chất của di sản lịch sử: sau một nghìn năm, ký ức về một nhân vật không còn nằm gọn trong vài trang sử, mà phân tán trong mộc bản, văn bia, di tích, truyền thuyết, nghi lễ, ký ức cộng đồng, tác phẩm nghệ thuật và nhiều lớp diễn giải được hình thành qua các thời kỳ.
Vì vậy, yêu cầu chuẩn hóa sử liệu, thuật ngữ và niên đại được đặt ra trong hội thảo là một điểm đáng chú ý. Ban tổ chức đề nghị phân biệt rõ dữ kiện có chứng cứ với giả thuyết, sử liệu đương thời với ghi chép về sau, ký ức dân gian với nhận định học thuật hiện đại. Đây là nguyên tắc rất quan trọng đối với một nhân vật được tôn kính rộng rãi. Danh nhân càng lớn, truyền thuyết và các lớp diễn giải tích tụ xung quanh càng nhiều; nếu thiếu sự kiểm chứng, việc tôn vinh rất dễ đi trước nghiên cứu. Nhìn theo cách ấy, giá trị của 65 tham luận không nằm ở việc tạo thêm 65 lời khẳng định về Lý Công Uẩn. Giá trị nằm ở khả năng để các nguồn tư liệu đối chiếu lẫn nhau, làm rõ điểm chắc chắn, chỉ ra khoảng trống và thậm chí đặt lại những điều từng được coi là hiển nhiên. Một hội thảo khoa học cần có khả năng làm cả hai việc: bổ sung cái mới và kiểm tra lại cái cũ.
Không gian nghiên cứu cũng được mở rộng đáng kể. Bắc Ninh lưu giữ lớp ký ức về Cổ Pháp và quê hương. Ninh Bình gắn với Hoa Lư, nơi Lý Công Uẩn bước vào trung tâm chính trị. Hà Nội lưu giữ dấu ấn Thăng Long - kết quả trực tiếp của quyết định định đô năm 1010. Trong khi đó, những tham luận về dòng họ Lý Hoa Sơn và hậu duệ Lý Công Uẩn tại Hàn Quốc cho thấy một nhánh ký ức đã vượt khỏi biên giới Việt Nam. Các nghiên cứu về hệ sinh thái di sản liên vùng Hà Nội - Ninh Bình - Bắc Ninh vì thế có ý nghĩa vượt khỏi việc liên kết điểm đến du lịch; chúng gợi ra cách nhìn về một mạng lưới di sản được hình thành theo hành trình của nhân vật lịch sử.
Đây cũng là chỗ cho thấy quê hương của một danh nhân không đồng nghĩa với toàn bộ di sản của danh nhân ấy. Nếu chỉ đặt Lý Công Uẩn trong ranh giới của một tỉnh hay một thành phố, nhiều lớp lịch sử quan trọng sẽ bị bỏ sót. Di sản của ông được lưu giữ trong nhiều địa điểm, nhiều cộng đồng và nhiều nguồn tư liệu. Việc kết nối các lớp ấy sẽ tạo nền tảng khoa học tốt hơn cho nghiên cứu, bảo tồn và cho những hồ sơ có yêu cầu quốc tế cao.
Nhưng một kho dữ liệu dù lớn đến đâu cũng sẽ có giá trị hạn chế nếu dừng lại ở tập kỷ yếu. Đây là điểm khiến hội thảo lần này đáng được theo dõi sau khi chương trình kết thúc. Những đầu ra được đề xuất khá cụ thể: hệ luận cứ khoa học, thư mục và cơ sở dữ liệu tư liệu, bản đồ di sản theo tầng chứng cứ, mạng lưới chuyên gia, định hướng hợp tác quốc tế, nội dung truyền thông đa ngữ, chương trình bảo tồn và phát huy di sản, cùng các dữ liệu phục vụ quá trình xây dựng hồ sơ khoa học liên quan UNESCO.
Nếu các đề xuất ấy được tiếp tục thực hiện, 65 tham luận có thể trở thành nguyên liệu cho một “hạ tầng tri thức” mới về Lý Công Uẩn. Khi dữ liệu được phân loại, kiểm chứng, số hóa và liên kết với di tích, văn bản Hán Nôm, mộc bản và tư liệu ở nước ngoài, giá trị của hội thảo sẽ không còn bị giới hạn trong ngày 29/9. Những kết quả đó có thể phục vụ các thế hệ nghiên cứu tiếp theo, đi vào giáo dục lịch sử, trưng bày, du lịch văn hóa, sản phẩm số và hoạt động truyền thông. Điều đáng chờ đợi sau hội thảo vì thế không phải một tập sách dày hơn, mà là một hệ thống dữ liệu tốt hơn.
Từ “người dời đô” đến một nhà kiến tạo quốc gia
Có những nhân vật lịch sử vì quá quen thuộc mà đôi khi lại bị thu nhỏ vào một vài biểu tượng. Lý Công Uẩn là một trường hợp như vậy. Trong nhận thức phổ thông, ông thường được nhắc đến với ba dấu mốc nổi bật: Người sáng lập vương triều Lý, người ban Chiếu dời đô và người đưa kinh đô từ Hoa Lư ra Đại La rồi đổi tên thành Thăng Long năm 1010. Những dấu mốc ấy hoàn toàn xứng đáng, nhưng nếu chỉ dừng ở đó, câu chuyện về Lý Công Uẩn vẫn còn thiếu nhiều lớp quan trọng.
Hệ thống tham luận tại hội thảo lần này cho thấy giới nghiên cứu đang cố gắng đặt Lý Công Uẩn trở lại trong toàn bộ bối cảnh lịch sử đã tạo nên ông. Có những công trình đi từ Cổ Pháp - Kinh Bắc, môi trường văn hóa và Phật giáo, đến Hoa Lư - nơi ông bước vào trung tâm quyền lực, rồi tới Thăng Long - nơi tầm nhìn chính trị được thể hiện rõ nhất. Những tiêu đề như “Từ Hoa Lư đến Thăng Long: Lý Thái Tổ và sự chuyển đổi không gian chính trị - văn hóa của Đại Việt đầu thế kỷ XI”, “Quyết định định đô Thăng Long năm 1010: Từ góc nhìn không gian phát triển và tầm nhìn chiến lược của Lý Công Uẩn”, hay các nghiên cứu đọc lại Chiếu dời đô qua Đại Việt sử ký toàn thư và văn bản Hán Nôm đều cùng chỉ về một vấn đề lớn hơn: quyết định dời đô không phải là một hành động tách rời, mà nằm trong quá trình tổ chức lại không gian quyền lực, quản lý lãnh thổ và định hình một trung tâm phát triển lâu dài cho quốc gia.
Ở một nhánh khác, các tham luận về Phật giáo, Cổ Pháp, môi trường văn hóa Kinh Bắc, giáo dục, ngoại giao và nghệ thuật thời Lý góp thêm những mảnh ghép về con người Lý Công Uẩn trước khi ông trở thành hoàng đế. Điều này có ý nghĩa bởi một nhân vật lịch sử không thể chỉ được giải thích từ các quyết định lớn sau khi lên ngôi. Muốn hiểu tầm nhìn của ông, cần nhìn lại môi trường đã hình thành tư tưởng, các mối quan hệ chính trị - tôn giáo và bối cảnh của Đại Việt đầu thế kỷ XI.
Nhìn từ góc độ đó, khái niệm “nhà kiến tạo quốc gia” được một số tham luận gợi ra đáng chú ý hơn một danh xưng tôn vinh. Nó mở câu hỏi về vai trò của Lý Công Uẩn trong quá trình chuyển Đại Việt từ một giai đoạn vừa củng cố nền độc lập sang một thời kỳ tổ chức nhà nước ổn định hơn, xây dựng kinh đô lâu dài và mở rộng không gian phát triển. Sau hơn một thiên niên kỷ, điều cần thiết có lẽ không phải tìm thêm những mỹ từ cho nhân vật, mà là hiểu kỹ hơn những điều kiện lịch sử đã tạo nên ông và những lựa chọn của ông đã tác động ra sao tới tiến trình của quốc gia.
Từ giá trị lịch sử đến giá trị thời đại
Một nhóm tham luận khác thử đặt các tư tưởng gắn với Lý Công Uẩn và đầu triều Lý vào đối thoại với hiện tại: an dân, khoan hòa, trọng dụng nhân tài, giáo dục, bang giao hòa hiếu, tầm nhìn về không gian phát triển. Đây là hướng tiếp cận có sức gợi, nhưng cũng đòi hỏi sự tỉnh táo. Một nhân vật của thế kỷ XI không thể được gán nguyên vẹn những khái niệm quản trị của thế kỷ XXI. Nếu bỏ qua bối cảnh lịch sử, việc tìm “giá trị thời đại” rất dễ trở thành cách đọc quá tay.
Điều thuyết phục hơn là bắt đầu từ những quyết sách và tư tưởng có đủ căn cứ sử liệu, đặt chúng trong đúng hoàn cảnh của thời Lý, sau đó mới xem xét khả năng đối thoại với hôm nay. Theo cách đó, tinh thần an dân hay việc lựa chọn một không gian kinh đô có tầm nhìn dài hạn không cần được thần thánh hóa để vẫn có giá trị tham khảo. Lịch sử có ích khi nó giúp con người hiện tại suy nghĩ sâu hơn về những vấn đề của mình, chứ không phải khi nhân vật quá khứ được buộc phải nói bằng ngôn ngữ của hiện tại.
Ở đây, vai trò của ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh nên được nhìn ở vị trí vừa phải nhưng rõ ràng. Việc tổ chức được một hội thảo quy tụ các nhà nghiên cứu sử học, Hán Nôm, văn hóa, bảo tồn, giáo dục, du lịch, chuyên gia trong và ngoài nước, cùng đại diện hậu duệ dòng họ Lý tại Hàn Quốc là một điểm đáng ghi nhận. Ý nghĩa của khâu tổ chức không nằm ở nghi thức hay quy mô, mà ở việc tạo được một không gian đủ rộng để nhiều nguồn tư liệu và cách tiếp cận gặp nhau, đối chiếu và bổ sung cho nhau.
Đặc biệt, hội thảo diễn ra trong quá trình chuẩn bị các cơ sở khoa học hướng tới dịp kỷ niệm 1.000 năm ngày mất của Lý Công Uẩn vào năm 2028 và phục vụ các công việc liên quan tới UNESCO. Điều đó khiến yêu cầu về độ tin cậy của dữ liệu càng cao. Cơ quan quản lý văn hóa không làm thay công việc kết luận khoa học của giới nghiên cứu; vai trò phù hợp hơn là kết nối tri thức với nhu cầu bảo tồn, giáo dục, truyền thông, du lịch và hợp tác quốc tế. Nhìn từ bên lề sự kiện, đây có lẽ là ý nghĩa đáng ghi nhận nhất. Quản lý di sản không chỉ là tu bổ một công trình, tổ chức một lễ hội hay dựng một tấm bia. Một di sản được bảo tồn tốt còn cần những tri thức đúng về nó tiếp tục được sản sinh, cập nhật và truyền lại. Khi một cơ quan văn hóa tạo được diễn đàn để quá trình ấy diễn ra, sự kiện khoa học mới có cơ hội để lại giá trị lâu dài.
Lý Công Uẩn mất năm 1028. Gần một thiên niên kỷ là khoảng cách đủ dài để tư liệu thất lạc, ký ức biến đổi và nhiều lớp diễn giải tích tụ. Vì vậy, chuẩn bị cho mốc 1.000 năm ngày mất của ông không nên chỉ là chuẩn bị một lễ kỷ niệm. Công việc đáng kể hơn là chuẩn bị một nền tri thức tốt hơn về nhân vật: biết chắc hơn điều gì thực sự thuộc về ông, nhận diện rõ hơn những giá trị có chứng cứ và thừa nhận những khoảng trống vẫn cần tiếp tục nghiên cứu.
Một nghìn năm sau, cách tốt nhất để tôn vinh Lý Công Uẩn có lẽ không phải nói nhiều hơn về ông, mà là hiểu đúng hơn, sâu hơn và có trách nhiệm hơn với những dữ liệu liên quan đến ông. Nếu 65 tham luận của hội thảo tiếp tục được chuyển hóa thành những dữ liệu sống cho nghiên cứu, giáo dục, bảo tồn, du lịch và giao lưu quốc tế, đó mới là dấu ấn đáng kể nhất mà sự kiện tại Hội thảo này để lại.
