Nơi bếp lửa giữ hồn bản Mường
Ở nhiều vùng cư trú của đồng bào Mường trên đất Phú Thọ, nhà sàn từ lâu đã trở thành hình ảnh thân thuộc, gắn với nếp sống, phong tục và ký ức cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Nhà sàn được dựng trên những khu đất cao ráo, gần nguồn nước, quay mặt về hướng đón gió mát. Vật liệu xây dựng chủ yếu lấy từ tự nhiên như gỗ, tre, nứa, bương, lá cọ. Trải qua hàng trăm năm, người Mường đã tích lũy những kinh nghiệm quý báu để tạo nên những ngôi nhà vừa phù hợp với điều kiện khí hậu, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của gia đình và cộng đồng.
Nhưng điều làm nên giá trị đặc biệt của nhà sàn không chỉ nằm ở kỹ thuật kiến trúc.
Nhà sàn là nơi lưu giữ ký ức của một gia đình, một dòng họ và rộng hơn là cả cộng đồng. Bên bếp lửa giữa nhà, người già kể cho con cháu nghe chuyện xưa, truyền lại những kinh nghiệm sản xuất, những bài học đạo lý và cách ứng xử trong cuộc sống. Nhiều giá trị văn hóa được trao truyền không phải bằng sách vở mà bằng những câu chuyện được kể bên ánh lửa bập bùng qua nhiều thế hệ.
Trong đời sống người Mường, nhà sàn cũng là trung tâm của các hoạt động văn hóa cộng đồng. Những ngày lễ tết, cưới hỏi, mừng nhà mới hay các dịp sinh hoạt văn hóa dân gian đều gắn với không gian nhà sàn. Tiếng cồng chiêng, câu hát ví, điệu múa truyền thống và những nghi lễ dân gian từng làm nên sức sống của văn hóa Mường đều hiện diện trong không gian ấy.
Đối với nhiều người Mường, nhà sàn không đơn thuần là nơi che mưa che nắng. Đó là nơi lưu giữ ký ức tuổi thơ, là nơi gắn kết các thế hệ trong gia đình và là biểu tượng của bản sắc văn hóa cộng đồng.
Có những người đi xa nhiều năm, khi trở về vẫn nhớ nhất mùi khói bếp ám trên vách gỗ, nhớ tiếng bước chân trên cầu thang gỗ mỗi chiều và nhớ những đêm cả gia đình quây quần bên bếp lửa. Đó là những ký ức không dễ tìm thấy trong những ngôi nhà hiện đại hôm nay.
Giữ một nếp nhà, giữ một phần ký ức
Những năm gần đây, số lượng nhà sàn truyền thống ở Phú Thọ đang giảm dần. Sự thay đổi về điều kiện kinh tế và nhu cầu sinh hoạt khiến nhiều gia đình lựa chọn xây nhà kiên cố bằng bê tông. Nguồn vật liệu truyền thống ngày càng khan hiếm, trong khi chi phí dựng một ngôi nhà sàn bằng gỗ ngày càng cao. Những người thợ am hiểu kỹ thuật dựng nhà sàn cổ cũng ít dần theo thời gian.
Nhiều ngôi nhà có tuổi đời hàng chục, thậm chí hàng trăm năm đang xuống cấp nhưng chủ nhân không đủ điều kiện để tu sửa. Có những ngôi nhà từng là niềm tự hào của cả dòng họ nay chỉ còn lại trong ký ức của những người cao tuổi.
Điều đáng lo hơn là khi nhà sàn mất đi, những giá trị văn hóa gắn với nó cũng đứng trước nguy cơ mai một. Một điệu cồng chiêng có thể được ghi âm lại. Một nghi lễ có thể được quay phim lưu trữ. Nhưng không gian văn hóa để những giá trị ấy tồn tại và phát huy sức sống thì không dễ gì thay thế.
Bởi vậy, bảo tồn nhà sàn hôm nay không thể chỉ dừng lại ở việc giữ nguyên một vài công trình kiến trúc. Điều quan trọng hơn là phải giữ cho di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.
Những năm gần đây, nhiều địa phương ở Phú Thọ đã bước đầu khai thác giá trị nhà sàn gắn với du lịch cộng đồng. Du khách không chỉ đến để ngắm nhìn một công trình kiến trúc cổ mà còn được trải nghiệm đời sống văn hóa bản địa, thưởng thức ẩm thực truyền thống, nghe cồng chiêng và tìm hiểu những nét đẹp của văn hóa Mường.
Khi nhà sàn tạo ra giá trị kinh tế, người dân có thêm động lực để gìn giữ. Nhiều gia đình chủ động sửa chữa, bảo dưỡng ngôi nhà như một tài sản văn hóa quý giá và cũng là nguồn sinh kế lâu dài.
Cùng với đó, chuyển đổi số đang mở ra những cơ hội mới cho công tác bảo tồn di sản. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số, số hóa tư liệu, ứng dụng công nghệ quét 3D hay thực tế ảo có thể giúp lưu giữ đầy đủ hình ảnh, kết cấu và các giá trị văn hóa gắn với từng ngôi nhà sàn.
Nhờ công nghệ, những giá trị văn hóa của người Mường có thể được giới thiệu rộng rãi hơn đến công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đây không phải là sự thay thế di sản thực mà là một cách để di sản tiếp tục sống trong môi trường mới.
Giữa nhịp sống hiện đại, những mái nhà sàn Mường vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về lịch sử, về bản sắc và về mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Giữ lại một ngôi nhà sàn không chỉ là giữ lại một công trình kiến trúc của quá khứ. Đó còn là giữ lại ký ức cộng đồng, giữ lại một phần bản sắc văn hóa của vùng Đất Tổ.
Bởi có những giá trị, một khi đã mất đi thì rất khó dựng lại. Và có những mái nhà, nhìn tưởng chỉ được làm bằng gỗ, tre, nứa, lá, nhưng thực chất được dựng nên từ ký ức, văn hóa và tâm hồn của cả một cộng đồng.
