Trong chiều sâu văn hóa ấy, phong tục này phản ánh rõ nét hệ giá trị bền vững đã nuôi dưỡng bản sắc dân tộc qua nhiều thế hệ.
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên - đạo lý “uống nước nhớ nguồn”
Trong cấu trúc văn hóa truyền thống của người Việt, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên giữ vị trí trung tâm, chi phối sâu sắc đời sống tinh thần và cách ứng xử gia đình – xã hội. Trong hệ thống nghi lễ ấy, lễ cúng Tất niên vào ngày cuối cùng của năm âm lịch (29 hoặc 30 tháng Chạp tùy năm) là một trong những nghi thức tiêu biểu và giàu ý nghĩa nhất. Đây không chỉ là thời điểm khép lại một chu kỳ thời gian, mà còn là khoảnh khắc hội tụ của tri ân, sum họp và tự vấn – nơi đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được biểu đạt trọn vẹn.
Theo quan niệm dân gian, cuối năm là dịp con cháu bày tỏ lòng biết ơn đối với trời đất, thần linh và đặc biệt là gia tiên đã phù hộ độ trì để gia đình có một năm bình an, thuận lợi. Tuy nhiên, nếu nhìn ở góc độ nghiên cứu văn hóa, nghi thức này vượt lên trên ý nghĩa cầu phúc thông thường. Nó phản ánh một hệ hình tư duy coi gia đình là hạt nhân của xã hội, coi mối liên hệ huyết thống – tâm linh là nền tảng đạo đức.
Theo ghi nhận của Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên là một trong những trụ cột tinh thần của xã hội truyền thống Việt Nam, góp phần duy trì mối liên kết bền chặt giữa các thế hệ. Lễ cúng gia tiên dịp Tất niên chính là biểu hiện cô đọng của trụ cột ấy. Không gian nghi lễ không phải đình, chùa hay đền miếu, mà là ngôi nhà – nơi kết tinh ký ức gia đình, nơi bàn thờ tổ tiên được đặt ở vị trí trang trọng nhất.
Điểm đặc sắc của lễ Tất niên nằm ở tính “gia đình hóa” của nghi lễ. Khác với các lễ hội cộng đồng có tính phô diễn, cúng gia tiên diễn ra trong không gian riêng tư, lắng đọng. Gia chủ thắp hương, khấn nguyện, niệm “Nam Mô A Di Đà Phật” ba lần, thành kính cúi lạy. Đó là nghi thức giản dị nhưng giàu tính biểu tượng: sự cúi đầu trước tổ tiên cũng là hành vi tự ý thức về cội nguồn và trách nhiệm nối tiếp truyền thống.
Trong tám năm liên tiếp từ 2025 đến 2032, tháng Chạp chỉ có 29 ngày, do đó giao thừa sẽ rơi vào đêm 29 thay vì 30 như nhiều năm trước. Sự thay đổi về lịch pháp này cho thấy tính linh hoạt của hệ thống thời gian âm lịch, song không làm thay đổi bản chất của nghi lễ. Dù là 29 hay 30 Tết, điều cốt lõi vẫn là thời khắc chuyển giao – khi con người tạm dừng nhịp sống thường nhật để hướng về tổ tiên, tổng kết năm cũ và gửi gắm ước vọng năm mới.
Nếu tiếp cận từ góc nhìn nhân học, có thể thấy lễ Tất niên mang chức năng “tái cấu trúc tinh thần” cho cộng đồng gia đình. Sau một năm lao động, học tập và mưu sinh, các thành viên quây quần bên nhau, cùng nhìn lại những thành quả và cả những điều chưa trọn vẹn. Hành vi “báo cáo” với tổ tiên thực chất là một hình thức tự đánh giá, tự điều chỉnh hành vi xã hội theo chuẩn mực đạo đức truyền thống.
Đời sống hiện đại và giá trị bảo tồn, phát huy di sản
Cùng với sự vận động của xã hội, hình thức tổ chức lễ cúng Tất niên đã có những thay đổi nhất định. Tuy nhiên, những biến đổi ấy chủ yếu diễn ra ở phương diện vật chất, còn giá trị tinh thần cốt lõi vẫn được duy trì.
Những ngày cuối năm, việc lau dọn nhà cửa, chỉnh trang bàn thờ tổ tiên được tiến hành cẩn trọng. Hành động này không đơn thuần là vệ sinh không gian sống mà còn mang ý nghĩa biểu tượng của “tống cựu nghênh tân” – tiễn điều cũ, đón điều mới. Bàn thờ được lau chùi sạch sẽ, bát hương được chăm chút, hoa quả được lựa chọn kỹ càng. Một số gia đình đốt trầm hương, dùng nước thơm nấu từ thảo dược để thanh tẩy không gian. Đó là những thực hành văn hóa thể hiện niềm tin vào sự thanh sạch, hài hòa giữa con người và vũ trụ.
Mâm cúng Tất niên truyền thống thường gồm hương, hoa, đèn nến, mâm ngũ quả, bánh chưng hoặc bánh tét và mâm cơm gia đình. Tuy nhiên, trong điều kiện đô thị hóa và nhịp sống bận rộn, nhiều gia đình đã giản lược lễ vật hoặc lựa chọn mâm cúng chay. Sự giản lược này không làm mất đi ý nghĩa nghi lễ, bởi giá trị cốt lõi nằm ở lòng thành và ý thức tri ân, không phải ở sự phô trương vật chất. Chính tính linh hoạt ấy giúp phong tục tồn tại bền bỉ trong bối cảnh hiện đại.
Theo hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt được bảo tồn thông qua việc duy trì đều đặn các nghi lễ trong gia đình. Điều này cho thấy cơ chế bảo tồn di sản ở Việt Nam không chỉ dựa vào chính sách hay thiết chế văn hóa, mà còn dựa vào thực hành sống động trong từng mái nhà.
Các nhà nghiên cứu văn hóa cũng cho rằng cần nhìn nhận lễ cúng gia tiên dịp Tất niên như một thực hành văn hóa lành mạnh, góp phần nuôi dưỡng giá trị gia đình, thay vì đồng nhất với yếu tố mê tín. Thực tế cho thấy, nội dung khấn nguyện chủ yếu xoay quanh việc tri ân, báo cáo thành quả và cầu mong sự bình an, thuận hòa – những ước vọng phổ quát và nhân văn.
Ở khía cạnh giáo dục, lễ Tất niên đóng vai trò như một “lớp học gia đình” đặc biệt. Trẻ em được tham gia lau dọn bàn thờ, bày mâm cỗ, thắp hương cùng cha mẹ; qua đó hiểu hơn về ông bà, về gia phả và truyền thống dòng họ. Những câu chuyện về tổ tiên được kể lại trong bữa cơm cuối năm góp phần bồi đắp lòng biết ơn và ý thức trách nhiệm. Đạo lý “uống nước nhớ nguồn” vì thế không phải khẩu hiệu, mà được truyền trao qua trải nghiệm và thực hành.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi nhiều giá trị truyền thống có nguy cơ phai nhạt, lễ cúng Tất niên vẫn giữ được sức sống nhờ đáp ứng nhu cầu tinh thần sâu xa của con người: nhu cầu được thuộc về một cội nguồn. Sự hiện diện của tổ tiên trong đời sống tâm linh giúp mỗi cá nhân định vị mình trong dòng chảy lịch sử gia đình và dân tộc.
Có thể khẳng định rằng, lễ cúng gia tiên Tất niên không chỉ là một nghi thức khép lại năm cũ. Đó là biểu tượng của sự tiếp nối liên thế hệ, của ký ức và hy vọng, của truyền thống và thích ứng. Nén hương cuối năm thắp lên trên bàn thờ gia tiên không chỉ gửi tới người đã khuất, mà còn soi rọi người đang sống – nhắc nhớ về bổn phận gìn giữ nếp nhà, về trách nhiệm với gia đình và xã hội.
Trong ánh sáng ấm áp của đêm cuối năm, khi mọi thành viên quây quần trước bàn thờ tổ tiên, giá trị văn hóa ấy được tái khẳng định một cách lặng lẽ nhưng sâu sắc. Lễ Tất niên vì thế xứng đáng được nhìn nhận như một di sản sống – nơi đạo lý “uống nước nhớ nguồn” tiếp tục được nuôi dưỡng và lan tỏa trong đời sống đương đại Việt Nam.
Dưới đây là bài cúng tất niên chiều 30 Tết theo "Văn khấn cổ truyền Việt Nam" - NXB Văn hóa Thông tin:
Nam mô A-Di-Đà Phật! (3 lần)
- Con kính lạy chín phương trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
- Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị tôn thần.
- Con kính lạy ngài Kim niên Đương cai Thái Tuế chí đức tôn thần.
- Con kính lạy các ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại Vương.
- Con kính lạy ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa tôn thần.
- Con kính lạy các ngài Ngũ Phương, Ngũ Thổ, Long Mạch, Tài Thần, Bản gia Táo Quân, cùng tất cả các vị thần linh cai quản trong xứ này.
- Con kính lạy chư gia Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ, tiên linh nội ngoại họ: ...
Hôm nay là ngày 30, tháng Chạp, năm: ...
Tín chủ (chúng) con là: ...
Ngụ tại: ...
Trước án kính cẩn thưa trình: Đông tàn sắp hết, năm kiệt tháng cùng, xuân tiết gần kề, minh niên sắp tới.
Chúng con cùng toàn thể gia quyến sắm sanh phẩm vật hương hoa, cơm canh thịnh soạn, sửa lễ tất niên, dâng cúng Thiên Địa tôn thần, phụng hiến Tổ tiên, truy niệm chư linh.
Theo như thường lệ tuế trừ cáo tế, cúi xin chư vị tôn thần, liệt vị gia tiên, bản xứ tiền hậu chư vị hương linh giáng lâm án toạ, phủ thuỳ chứng giám, thụ hưởng lễ vật, phù hộ toàn gia lớn bé trẻ già bình an thịnh vượng, bách sự như ý, vạn sự tốt lành, luôn luôn mạnh khoẻ, gia đình hoà thuận.
Thành tâm bái thỉnh, cúi xin chư vị tôn thần và gia tiên nội ngoại chứng giám phù hộ độ trì.
Nam mô A-Di-Đà Phật (3 lần, 3 lạy).
V.X.B
