Ngay từ đầu tháng Chạp, không khí Tết đã lặng lẽ lan khắp Yên Thượng. Những bó lá dong xanh mướt được lựa chọn kỹ càng, rửa sạch, phơi ráo, xếp ngay ngắn bên hiên nhà. Thúng gạo nếp cái hoa vàng mới xay, hạt tròn mẩy, trắng trong, được hong khô chờ ngày gói bánh. Đậu xanh, thịt lợn, tiêu, muối – những nguyên liệu quen thuộc của làng quê – bỗng trở nên trang trọng hơn thường ngày. Tất cả như đang cùng chờ một thời khắc sum vầy, khi năm cũ khép lại và năm mới sắp mở ra.
Ở Yên Thượng, gói bánh chưng không phải việc riêng của một người, mà là công việc chung của cả gia đình, đôi khi là của cả xóm. Sáng ngày gói bánh, sân nhà nào cũng rộn ràng tiếng người. Người già ngồi giữa, chậm rãi hướng dẫn con cháu cách xếp lá, đong nếp, đặt nhân sao cho bánh vuông vức. Người trẻ tay thoăn thoắt gói bánh, buộc lạt, vừa làm vừa trò chuyện râm ran. Trẻ con háo hức đứng quanh, chờ được giao những việc nhỏ nhất: giữ đầu lạt, đưa lá, hay chỉ đơn giản là ngồi nhìn để ghi nhớ những thao tác sẽ theo mình suốt cả đời.
Chiếc bánh chưng ở Yên Thượng không cầu kỳ hình thức, nhưng đòi hỏi sự cẩn trọng trong từng công đoạn. Lá dong phải xếp khéo để bánh xanh đều. Nếp không quá nhiều cũng không quá ít. Thịt ba chỉ chọn miếng vừa nạc vừa mỡ, ướp vừa tay để khi bánh chín, vị béo quyện vào hạt gạo. Đậu xanh phải đồ chín, giã mịn, nắm vừa tay. Mỗi lớp, mỗi phần đều có trật tự riêng, như cách người làng vẫn sống: giản dị nhưng chỉn chu, mộc mạc mà bền bỉ.
Khi những chiếc bánh cuối cùng được gói xong, nồi bánh lớn được đặt lên bếp giữa sân. Củi khô xếp ngay ngắn, lửa được nhóm lên, đỏ dần trong chiều đông se lạnh. Nồi bánh sôi lục bục, hơi nước mang theo mùi thơm của nếp, của lá dong lan tỏa khắp không gian. Đêm trông bánh là khoảng thời gian đặc biệt nhất. Người lớn quây quần bên bếp lửa, kể chuyện mùa màng, chuyện năm cũ, chuyện con cháu đi làm ăn xa. Lũ trẻ vừa nghe vừa gật gù, mắt ánh lên trong ánh lửa, lòng háo hức chờ khoảnh khắc bánh chín.
Trong ánh lửa bập bùng ấy, ký ức làng quê được kể lại bằng những câu chuyện không đầu không cuối. Có những cái Tết xưa thiếu thốn, bánh gói ít, thịt mỏng, nhưng niềm vui thì đủ đầy. Có những năm mưa rét, nước nồi bánh cạn phải châm thêm giữa đêm khuya. Có những người vì mưu sinh mà không kịp về ăn Tết, nhưng chiếc bánh vẫn được gói cho họ, đặt riêng một góc, như một lời nhắc nhớ âm thầm. Bánh chưng, vì thế, không chỉ là món ăn, mà là nơi neo giữ ký ức và tình cảm.
Sáng hôm sau, khi bánh được vớt ra, xếp ngay ngắn thành từng chồng, cả làng như bước sang một trạng thái khác – trạng thái của Tết. Những chiếc bánh xanh rì, chắc tay, được ép cho ráo nước, rồi chia nhau biếu họ hàng, láng giềng. Mỗi chiếc bánh trao đi là một lời chúc năm mới an lành, đủ đầy. Người Yên Thượng tin rằng, bánh chưng càng gói bằng sự chân thành, năm mới càng đậm nghĩa tình.
Đêm giao thừa, bánh chưng được đặt trang trọng trên bàn thờ tổ tiên. Khói hương lan tỏa, ánh đèn ấm áp soi rõ từng nét mặt thành kính. Trong khoảnh khắc đất trời giao hòa, chiếc bánh chưng vuông vức như thay lời con cháu tri ân những thế hệ đi trước – những người đã gắn bó cả đời với mảnh đất này, với những con đường bê tông xen lẫn đường nhựa, với bếp lửa, ruộng đồng và nếp nhà làng quê.
Ngày mồng Một, cắt bánh chưng là một nghi thức không thể thiếu. Dao phải sắc, cắt dứt khoát để bánh vuông đều. Miếng bánh hiện ra xanh trong, nếp dẻo, đậu vàng, thịt hồng. Ăn một miếng bánh chưng đầu năm, người Yên Thượng như cảm nhận trọn vẹn hương vị quê hương – mộc mạc mà sâu lắng, giản dị mà bền lâu.
Giữa nhịp sống hiện đại, nhiều thứ đã đổi thay. Nhà cửa khang trang hơn, tường rào xây gạch thẳng hàng, đường làng được mở rộng, bê tông và nhựa thay dần lối đất xưa. Nhưng mỗi dịp Tết về, khi bếp lửa lại được nhóm lên, khi lá dong lại xanh trong sân, phong tục gói bánh chưng vẫn là sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại. Nó nhắc con người nhớ rằng, dù cuộc sống có đổi thay đến đâu, Tết vẫn bắt đầu từ những điều giản dị nhất: một nồi bánh sôi, một bếp lửa hồng, và một mái nhà có người chờ đợi.
Ở thôn Yên Thượng, xã Hoàng An, tỉnh Phú Thọ, bánh chưng không chỉ nằm trên mâm cỗ ngày Tết, mà còn hiện diện trong ký ức, trong nếp sống, trong cách người ta gìn giữ những giá trị truyền thống. Đó là Tết của sự sum vầy, của nghĩa tình làng xóm, của những điều bình dị nhưng bền bỉ như chính mảnh đất quê hương – lặng lẽ mà sâu sắc, đổi thay mà không mất gốc.
