Đại diện lãnh đạo Ban liên lạc cán bộ Công an chi viện chiến trường miền Nam, chụp ảnh chung với Nhà văn CCB Đặng Vương Hưng - Chủ tịch Tổ chức "Trái tim người lính Việt Nam" trong một sự kiện trao trả Hồ sơ chứng tích chiến tranh năm 2023.
Một buổi chiều cuối năm, trong căn nhà nhỏ ở miền Bắc, có người mẹ già gần trăm tuổi vẫn cẩn thận lau tấm ảnh đã ngả màu thời gian. Đó là bức ảnh duy nhất của người con trai rời nhà từ những năm 1960, khi đất nước bước vào giai đoạn khốc liệt của cuộc kháng chiến. Lá thư cuối cùng anh gửi về chỉ vỏn vẹn vài dòng: “Con đi làm nhiệm vụ, mẹ đừng lo”. Sau đó là những năm tháng bặt tin.
Gia đình chỉ biết anh là cán bộ Công an được điều vào chiến trường miền Nam. Nhưng anh hy sinh ở đâu, trong hoàn cảnh nào, đến nay vẫn chưa ai biết rõ.
Câu chuyện ấy không phải là cá biệt!
Theo các tài liệu tổng kết của ngành Công an, trong giai đoạn 1954–1975 đã có hơn 10.000 cán bộ, chiến sĩ Công an nhân dân hy sinh. Riêng lực lượng Công an từ miền Bắc chi viện cho chiến trường miền Nam có 909 cán bộ đã ngã xuống. Nhưng những con số ấy vẫn chưa kể hết những mất mát.
Do đặc thù hoạt động bí mật, nhiều chiến sĩ an ninh hy sinh hoặc mất tích mà không để lại hồ sơ đầy đủ. Có người ngã xuống trong các trận càn, có người bị bắt và chết trong nhà tù, có người bị thủ tiêu giữa những cuộc truy lùng gắt gao. Tên tuổi của họ đôi khi chỉ còn trong ký ức của đồng đội hoặc trong những dòng ghi chép rời rạc của lịch sử.
Sau chiến tranh, đất nước bước vào hành trình dài tìm lại những người chưa trở về. Hàng trăm nghìn hài cốt liệt sĩ đã được quy tập. Nhưng vẫn còn rất nhiều người mất tích, trong đó có hàng ngàn những cán bộ Công an, chiến sĩ An ninh từng hoạt động đơn tuyến và bí mật.
Những năm gần đây, cùng với các chương trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ của Nhà nước, một nỗ lực mới đã được khởi xướng: Dự án “Sáng kiến tìm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” do chính phủ Mỹ tài trợ được triển khai từ 2026. Sáng kiến này hướng tới việc thu thập và kết nối các nguồn dữ liệu lịch sử – từ hồ sơ lưu trữ, ký ức nhân chứng, bản đồ chiến trường cho tới các nguồn tư liệu quốc tế – nhằm góp phần xác định danh tính và số phận của những người còn mất tích. Việc làm ấy mang lại niềm tin cho nhiều gia đình có người thân là cán bộ chiến sĩ Công an đã hi sinh và mất tích trong chiến tranh. Đối với nhiều gia đình, chỉ một mẩu thông tin nhỏ cũng có thể thắp lên hy vọng sau nhiều chục năm chờ đợi.
Hồ sơ đầu tiên, lưu giữ thông tin một cán bộ của lực lượng Công an do Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University – TTU) trao trả năm 2023. Đó là một sự kiện trang trọng, được tổ chức tại Hà Nội, có sự chứng kiến của đại diện lãnh đạo Ban Liên lạc Cán bộ Công an chi viện chiến trường miền Nam thời kỳ kháng chiến và nhiều cơ quan Báo chí - Truyền thông. Hồ sơ ấy chính là những hình ảnh chụp cuốn nhật ký chiến trường của Liệt sĩ Nguyễn Minh Sơn (tên thật là Nguyễn Hinh, bút danh Nguyễn Hải Trường) quê Thanh Hóa, hi sinh tại Bình Thuận (cũ) năm 1967. Nhật ký này đã được xuất bản thành sách "Gửi lại mai sau", do Nhà xuất bản CAND ấn hành. (Nhà văn Đặng Vương Hưng biên soạn và giới thiệu).
Ảnh ngồi hàng đầu từ trái qua: Thiếu tướng, Anh hùng LLVTND Phan Văn Lai; Đại tá, NGUT Nguyễn Trọng Doãn; Đại tá Hà Văn Ngọc; Thiếu tướng, Anh hùng LLVTND Đào Trọng Hùng; Thượng tá Nguyễn Thị Hải.
Nhiều năm qua, có những cựu chiến binh, cựu Công an nhân dân đã cao tuổi, vẫn kiên trì kể lại từng địa danh, từng trận càn, từng người đồng đội đã ngã xuống. Có những nhà nghiên cứu lặng lẽ lần tìm trong kho lưu trữ cũ. Có những cuộc gặp gỡ giữa những người từng ở hai bên chiến tuyến để đối chiếu lại ký ức chiến tranh. Nhiều cán bộ Công an chi viện chiến trường miền Nam tuổi đã cao vẫn kiên trì cung cấp thông tin, tài liệu và trực tiếp tham gia đi tìm hài cốt đồng đội đã hi sinh và mất tích.
Mỗi mảnh ký ức ấy, khi ghép lại, có thể mở ra manh mối cho hành trình tìm kiếm. Ở Việt Nam, việc tìm lại người mất tích trong chiến tranh, không chỉ là công việc mang tính lịch sử hay pháp lý. Đó còn là một hành động văn hóa – Văn hóa tri ân!
Trong tâm thức người Việt, người đã khuất cần có một nơi để trở về, một nén hương để tưởng nhớ. Việc tìm kiếm những người còn mất tích dù thuộc lực lượng Quân đội, hay Công an, vì thế không chỉ để hoàn thiện hồ sơ lịch sử, mà còn để trả lại sự trọn vẹn cho ký ức gia đình và cộng đồng. Có lẽ bởi thế, mà sau bài đăng về Hồ sơ Số 8: "Hé lộ vài bí danh của lực lượng Quân báo - Trinh sát Quân Giải phóng miền Nam, những năm 1966-1967"; chúng tôi đã nhận được sự quan tâm đặc biệt và hồi âm của bạn đọc gần xa. Chúng tôi đã nhanh chóng quyết định thực hiện một bài viết về sự hi sinh và mất tích của những cán bộ, chiến sĩ của lực lượng Công an trong chiến tranh...
Đối với lực lượng Công an nhân dân, sự quan tâm và tri ân ấy càng mang ý nghĩa sâu sắc. Bởi nhiều người đã sống và chiến đấu trong “bóng tối” để bảo vệ sự bình yên của đất nước. Họ có thể không xuất hiện trong những chiến công vang dội, nhưng sự hy sinh của họ là một phần không thể thiếu trong lịch sử.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày đất nước thống nhất. Thế hệ những người trực tiếp đi qua chiến tranh đang dần ít đi. Nhưng hành trình tìm lại những người còn mất tích vẫn tiếp tục. Nhà văn Đặng Vương Hưng - một cựu chiến binh từng mặc hai màu áo lính cả Quân đội và Công an, đã may mắn và vinh dự đang góp phần mình trong công việc thầm lặng và ý nghĩa ấy.
Bởi mỗi cái tên được tìm thấy không chỉ là một kết quả của nghiên cứu lịch sử. Đó còn là khoảnh khắc một gia đình thôi chờ đợi. Là khi một người con, sau nhiều thập kỷ, cuối cùng cũng được trở về với đất mẹ. Hi vọng sẽ có thêm nhiều những cán bộ Công an đã hi sinh và mất tích trong chiến tranh, sẽ được trở về với gia đình và người thân qua Dự án “Sáng kiến tìm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh”!
Xem video clip Truyền hình kỹ thuật số đưa tin về sự kiện trao trả Hồ sơ năm 2023 qua link:
Hà Nội, 10/03/2026
TTNL
