Vậy nhưng khi đã được vinh danh là nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể thì họ chính là “báu vật nhân văn sống”, đóng vai trò quan trọng trong bảo tồn, truyền giữ, phát huy văn hóa của tộc người nói riêng và đa dạng văn hóa Việt Nam nói chung. Để các nghệ nhân có điều kiện tốt hơn phát huy khả năng gìn giữ, trao truyền những nét đẹp ấy, việc cơ bản nhất là đảm bảo các chế độ, chính sách cho họ theo đúng quy định.
Những “báu vật nhân văn sống”
Tỉnh ta có 28 người đã được trao tặng danh hiệu vinh dự Nhà nước “nghệ nhân ưu tú” trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể. Đây là những cá nhân thực sự tiêu biểu, xuất sắc, đang nắm giữ các loại hình di sản văn hóa khác nhau của các dân tộc sinh sống trên địa bàn tỉnh, bao gồm: Tiếng nói, chữ viết; ngữ văn dân gian; nghệ thuật trình diễn dân gian; tập quán xã hội và tín ngưỡng; lễ hội truyền thống; tri thức dân gian.
Nghệ nhân ưu tú Quàng Văn Hom, bản Nà Ten, xã Hua Thanh, huyện Điện Biên được phong tặng danh hiệu năm 2018, là người cả đời gắn bó với cây pí (nhạc cụ truyền thống dân tộc Thái). Năm 12 tuổi, ông bắt đầu học cách làm pí và sử dụng các loại pí khác nhau. Năm 14 tuổi, ông đã thổi pí thành thạo, tự tin tham gia các lễ hội trong vùng. Tính đến nay đã hơn 60 năm, cây pí cùng ông Hom trải qua những vui buồn, thăng trầm của cuộc sống. Ở tuổi 77, ông Hom vẫn giữ thói quen thổi pí hàng ngày và chế tác lên những cây pí mang nhiều âm điệu của núi rừng. Ông Hom chia sẻ: “Sau nhiều năm mang cây pí đi khắp nơi, tôi đã dạy cho hơn 100 người cách thổi, lấy hơi, luyến láy giai điệu pí. Nhưng về chế tác thì do yêu cầu kỳ công, kiên nhẫn, tỉ mỉ nên vẫn chưa tìm được người kế tục thực sự say mê, yêu thích. Mong những năm tháng còn lại có thể dốc hết những hiểu biết, kỹ năng về pí và các loại nhạc cụ truyền thống truyền lại cho thế hệ sau, góp sức gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa của dân tộc đúng như danh hiệu Nhà nước phong tặng”.
Mỗi nghệ nhân là “cây đại thụ” nắm giữ hồn cốt dân tộc mình. Tỉnh ta có nhiều nghệ nhân ưu tú của các dân tộc khác nhau, như: Thái, Mông, Khơ Mú, Dao, Lào, Cống, Xinh Mun. Đáng tiếc, đến nay một số nghệ nhân do tuổi cao, sức yếu đã mất. Còn nhiều nghệ nhân đang gặp khó khăn trong cuộc sống. Bởi hầu hết họ đã cao tuổi, sống ở vùng cao, nông thôn, gia đình thuần nông, trông chờ vào ruộng nương, không có thu nhập ổn định, như các nghệ nhân: Lò Văn Keo (huyện Mường Ảng); Giàng A Sử, Mào Văn Nom, Sình A Tâu, Phàn Quang Châu (huyện Tủa Chùa); Lò Văn Pháng (Điện Biên Đông); Khoàng Văn Dọng, Lò Thị Lom, Quàng Thị Dua (Mường Chà)...
Tiếp thêm động lực trao truyền di sản
Nghị định 109/2015/NĐ-CP của Chính phủ về hỗ trợ đối với nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú có thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn (sau đây gọi là Nghị định 109) quy định trợ cấp sinh hoạt hàng tháng tùy theo mức độ hoàn cảnh của các nghệ nhân, ngoài ra còn hỗ trợ bảo hiểm y tế, mai táng phí khi qua đời. Nghị định 109 ra đời là động lực khuyến khích nghệ nhân tiếp tục cống hiến, nhằm tiếp sức, nuôi dưỡng tình yêu di sản. Tại tỉnh ta, Nghị định được áp dụng, triển khai thực hiện từ giữa năm 2018 đến nay. Qua rà soát, xác định của Phòng lao động - thương binh và xã hội cấp huyện và UBND xã, toàn tỉnh hiện có 21 nghệ nhân ưu tú có thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn, mức thu nhập bình quân đầu người hàng tháng từ 50% mức lương cơ sở đến dưới mức lương cơ sở. Theo đó, UBND huyện, thị xã, thành phố đã ban hành quyết định cho 21 nghệ nhân hưởng trợ cấp sinh hoạt hàng tháng. Trong đó 5 nghệ nhân hưởng mức trợ cấp 850.000 đồng/tháng, 15 nghệ nhân hưởng mức 700.000 đồng/tháng. Đồng thời chỉ đạo các phòng, đơn vị liên quan tiến hành cấp thẻ bảo hiểm y tế khám chữa bệnh cho các nghệ nhân thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn trên địa bàn.
Huyện Điện Biên có 7/7 nghệ nhân ưu tú đang hưởng trợ cấp hàng tháng theo Nghị định 109 (huyện có 8 nghệ nhân, trong đó 1 nghệ nhân đã mất). Bà Phạm Thị Huệ, chuyên viên Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện cho biết: Sau khi các nghệ nhân được công nhận danh hiệu, chúng tôi đã tiến hành rà soát, xác định thu nhập bình quân đầu người của từng hộ. Có người được hưởng lương tháng nhưng mức thấp và có đối tượng ăn theo (nuôi cháu). Còn lại các nghệ nhân đều làm nông nghiệp, thu nhập không ổn định. Qua đối chiếu với Nghị định, 7 nghệ nhân của huyện thuộc đối tượng hưởng mức trợ cấp 700.000 đồng/tháng. Chúng tôi đã tham mưu UBND huyện ban hành quyết định trợ cấp cho các nghệ nhận cùng với các đối tượng bảo trợ xã hội, do bưu điện chi trả hàng tháng.
Nghệ nhân Lò Thị Phúc, bản Lọng Bon, xã Sam Mứn, huyện Điện Biên là một trong những nghệ nhân đang hưởng trợ cấp hàng tháng. Vợ chồng bà Phúc ở căn nhà sàn cũ kỹ, đơn giản. Bà Phúc thường xuyên đau nhức xương khớp, khó lao động, đi lại. Hàng ngày chồng bà cắt cỏ, chăn trâu, bò và lên nương. Cuộc sống 2 vợ chồng già nhiều khó khăn, vất vả. “Tuy mức hỗ trợ 700.000 đồng/tháng không cao nhưng cũng giúp tôi có thêm đồng mua thuốc khi đau ốm và cảm thấy được quan tâm, động viên, thêm động lực dành thời gian để tiếp tục “say” với dân ca Thái, sưu tầm, sáng tác những lời ca, câu hát của dân tộc mình” - bà Phúc chia sẻ.
Trong danh sách nghệ nhân đang hưởng trợ cấp sinh hoạt hàng tháng theo Nghị định 109 do Sở Lao động - Thương binh và Xã hội cung cấp, 2 huyện Tuần Giáo và Nậm Pồ không có nghệ nhân nào được điểm tên. Trao đổi với ông Phan Ngọc Linh, Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin huyện Nậm Pồ cho biết: “Huyện có 2 nghệ nhân, 1 nghệ nhân đã mất, còn 1 nghệ nhân là cụ Lường Văn Mín (111 tuổi), bản Nà Khuyết, xã Chà Cang. Năm 2019, sau khi cụ được phong tặng danh hiệu nghệ nhân ưu tú, Phòng đã rà soát, kiểm tra nhưng cụ không thuộc đối tượng theo Nghị định vì sống cùng con là cán bộ xã, gia đình có thu nhập ổn định. Hiện Phòng đã làm hồ sơ tiếp tục đề nghị thêm 4 trường hợp xem xét công nhận danh hiệu nghệ nhân ưu tú”. Đối với huyện Tuần Giáo cũng vậy, huyện có 1 nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, nhưng qua xác định, nghệ nhân có đời sống khá, không thuộc đối tượng hưởng chế độ.
Di sản văn hóa phi vật thể được sinh ra trong đời sống cộng đồng, và được gìn giữ, phát huy tốt nhất trong cộng đồng. Hiện nay, trước sự thay đổi nhanh của xã hội, nhiều người trẻ dần quên đi những giá trị văn hóa truyền thống, di sản văn hóa phi vật thể được lưu giữ chủ yếu trong tâm thức, trí nhớ và thực hành của các nghệ nhân. Do đó bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể còn đồng nghĩa với việc quan tâm, bảo vệ, phát huy vai trò của nghệ nhân. Nhà nước đã tôn vinh các nghệ nhân, giờ là trách nhiệm của địa phương thực hiện đúng, đủ, kịp thời những chính sách dành cho họ. Điều này không chỉ đề cao tính nhân văn trong chính sách của Đảng, Nhà nước mà còn phát huy được các giá trị di sản văn hóa quý báu mà các nghệ nhân (đều đã bước sang tuổi xưa nay hiếm) lưu giữ suốt một đời.
Nguồn: Báo Điện Biên Phủ
