Trước khi nhận một “nhiệm vụ đặc biệt”, người chiến sĩ trẻ Đinh Công Lý viết thư về quê, báo tin mình phải đổi tên thành Đinh Phương Viễn và vừa vinh dự được đứng trong hàng ngũ của Đảng. Ông linh cảm đó có thể là lá thư cuối cùng gửi cho gia đình. Quả nhiên, từ đầu năm 1968 đến nay, ông bặt vô âm tín. Trải qua gần sáu thập niên, ba thế hệ trong gia đình vẫn nối tiếp nhau đi tìm người thân, với khát vọng xác định được đơn vị, nơi hy sinh và phần mộ của ông.
1. Lời tiên cảm trong lá thư cuối cùng
Ông Đinh Công Lý sinh năm 1943, quê quán xã Ninh Thành, huyện Gia Khánh, tỉnh Ninh Bình; địa danh hiện nay thuộc phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Ông là Việt kiều Thái Lan, trở về quê hương vào những năm đầu thập niên 1960. Sau khi về nước, ông làm công nhân tại Xí nghiệp Chế biến gỗ Ninh Bình. Năm 1966, ông được điều động vào Đức Thọ, Hà Tĩnh công tác. Đến tháng 9/1967, khi vừa tròn 24 tuổi, ông được gọi nhập ngũ và huấn luyện tại khu vực Khe Gồi, Đồng Giao, Tam Điệp, Ninh Bình.
Đó là thời điểm cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào giai đoạn vô cùng quyết liệt. Từ các làng quê miền Bắc, biết bao thanh niên đã gác lại tuổi xuân, rời mái nhà và những người thân yêu để lên đường chiến đấu. Đinh Công Lý cũng hòa mình vào dòng người ra trận ấy. Ông chưa lập gia đình, chưa có vợ con. Phía trước người lính trẻ là chiến trường; phía sau là cha mẹ và anh em ngày đêm thương nhớ, ngóng chờ.
Sau thời gian huấn luyện, ông hành quân vào chiến trường miền Nam. Cuối năm 1967, gia đình nhận được thư ông gửi về, cho biết mình được đơn vị cử đi đào tạo trong một thời gian ngắn. Học xong, ông sẽ nhận một nhiệm vụ đặc biệt. Những dòng thư ít ỏi ấy khiến người thân vừa tự hào, vừa thấp thỏm, bởi trong hoàn cảnh chiến tranh, hai chữ “đặc biệt” thường gắn với những nhiệm vụ gian khổ, bí mật và đầy hiểm nguy.
Đầu năm 1968, gia đình nhận được lá thư tiếp theo. Đó cũng là lá thư cuối cùng của ông Đinh Công Lý. Trong thư, ông nhắc đi nhắc lại lời từ biệt như một dự cảm về chuyến đi không hẹn ngày trở lại:
“Lá thư này là lá thư cuối cùng con gửi về gia đình. Con đi làm nhiệm vụ đặc biệt, không biết có ngày trở về không. Con phải đổi tên là Đinh Phương Viễn. Mong gia đình luôn mạnh khỏe và nhớ đến con. Sau này con còn sống trở về thì sẽ là vinh quang cho gia đình. Con mới được đứng trong hàng ngũ của Đảng trước khi nhận nhiệm vụ. Đó là vinh dự và tự hào cho gia đình ta.”
Gần sáu mươi năm đã trôi qua, những lời ấy vẫn khiến người đọc nghẹn lòng. Người chiến sĩ trẻ hiểu rất rõ hiểm nguy đang chờ đợi phía trước, nhưng không hề than thở hay nao núng. Trong giờ phút có thể là cuộc chia tay cuối cùng, ông vẫn chỉ mong cha mẹ, anh em mạnh khỏe; vẫn coi việc được kết nạp vào Đảng và được giao nhiệm vụ là niềm vinh dự của bản thân, của cả gia đình.
Đó không chỉ là một lá thư riêng. Đó còn là lời thề của một thế hệ đã đặt Tổ quốc lên trên tuổi trẻ, hạnh phúc và sinh mạng của mình.
Trên lá thư cuối cùng có ghi hòm thư: HT 51374, Ấp 53, Kon Tum. Đây là một trong những đầu mối quan trọng mà gia đình mong các cơ quan chức năng, cựu chiến binh và đồng đội năm xưa cùng tra cứu, giải mã, nhằm xác định đơn vị cũng như nhiệm vụ mà ông từng đảm trách.
2. Một giấy báo tử được lập từ nỗi chờ mong
Sau lá thư đầu năm 1968, mọi tin tức về ông Đinh Công Lý hoàn toàn bị cắt đứt. Không một lá thư, không một lời nhắn và cũng không có đồng đội nào trở về báo tin. Cha mẹ ông ngày ngày trông ngóng, hy vọng một buổi nào đó người con trai sẽ bất ngờ xuất hiện trước ngõ nhà.
Nhưng năm tháng cứ lặng lẽ trôi qua. Chiến tranh kết thúc, những đoàn quân lần lượt trở về, còn Đinh Công Lý vẫn biệt vô âm tín. Gia đình nhiều lần dò hỏi nhưng không biết ông từng thuộc đơn vị nào, nhận nhiệm vụ gì, hy sinh trong hoàn cảnh nào và được mai táng ở đâu.
Khi ba tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình hợp nhất thành tỉnh Hà Nam Ninh, gia đình đã tìm đến Tỉnh đội để hỏi thông tin. Sau khi xem xét những tư liệu ít ỏi do người thân cung cấp, cơ quan quân sự nhận định ông có khả năng đã hy sinh và trao đổi với gia đình về việc tiến hành thủ tục báo tử, để cha mẹ ông khi ấy còn sống được hưởng chế độ, chính sách đối với thân nhân liệt sĩ.
Do không có hồ sơ xác định chính xác thời gian, địa điểm hy sinh và đơn vị chiến đấu, việc lập giấy báo tử chủ yếu dựa trên nội dung lá thư cuối cùng cùng những thông tin gia đình cung cấp. Ngày 15/8 được ghi làm ngày hy sinh cũng do gia đình đề nghị lấy theo ngày sinh của ông, chứ không phải ngày hy sinh đã được cơ quan, đơn vị hoặc đồng đội xác minh.
Chi tiết này cần được đặc biệt lưu ý trong quá trình tra cứu. Ngày hy sinh ghi trong hồ sơ hiện có chỉ mang tính quy ước để hoàn thiện thủ tục chính sách, không nên được xem là căn cứ duy nhất khi đối chiếu danh sách liệt sĩ, hồ sơ đơn vị, sơ đồ mộ chí hoặc dữ liệu quy tập.
Tên Đinh Phương Viễn cũng là một đầu mối quan trọng. Việc người chiến sĩ thông báo phải đổi tên trước khi nhận nhiệm vụ đặc biệt cho thấy ông có thể được điều động sang một đơn vị làm nhiệm vụ bí mật, hoạt động với danh tính khác hoặc sử dụng bí danh trong quá trình công tác. Vì thế, cần tìm kiếm đồng thời dưới cả hai tên: Đinh Công Lý và Đinh Phương Viễn.
Có thể chính sự thay đổi danh tính ấy đã khiến hành trình tìm kiếm của gia đình suốt nhiều thập niên trở nên khó khăn hơn. Trong hồ sơ gốc, danh sách đơn vị hoặc tài liệu chiến trường, ông có thể được ghi bằng tên thật, tên mới hay một bí danh khác mà gia đình chưa từng biết.
3. Ba thế hệ nối nhau đi tìm người thân
Cha mẹ ông Đinh Công Lý đã sống những năm tháng cuối đời trong nỗi mong ngóng người con trai mất tin giữa chiến trường. Các cụ lần lượt qua đời mà chưa biết con mình đã hy sinh ở đâu, hài cốt được an táng nơi nào.
Sau đó, người anh cả, cũng là anh ruột của liệt sĩ, tiếp tục thờ cúng và tìm kiếm thông tin về em. Bởi ông Lý chưa lập gia đình, không có con cái, trách nhiệm hương khói được người anh gánh vác. Nhưng rồi người anh ấy cũng qua đời, mang theo nỗi day dứt chưa thể tìm được em mình.
Từ thế hệ ông bà, cha mẹ, giờ đây cuộc tìm kiếm được trao lại cho những người cháu. Ông Đinh Trọng Thành, hiện cư trú tại tổ dân phố Phượng Đồng, phường Chương Mỹ, thành phố Hà Nội, là cháu ruột của liệt sĩ Đinh Công Lý. Ông đang thay mặt gia đình tiếp tục hành trình mà các thế hệ đi trước chưa thể hoàn thành.
Điều gia đình mong mỏi trước hết là xác định được sau khóa đào tạo cuối năm 1967, chiến sĩ Đinh Công Lý – mang tên mới Đinh Phương Viễn – được biên chế về đơn vị nào; “nhiệm vụ đặc biệt” mà ông nhắc đến là nhiệm vụ gì; địa bàn hoạt động có liên quan đến Kon Tum hay hòm thư HT 51374, Ấp 53 chỉ là địa chỉ liên lạc của đơn vị.
Nếu ông đã hy sinh, gia đình mong biết thời gian, hoàn cảnh hy sinh, địa điểm an táng ban đầu và quá trình quy tập sau này. Dù hài cốt còn nằm lại nơi rừng sâu, đã được đưa về một nghĩa trang liệt sĩ nhưng chưa xác định được danh tính, hay có hồ sơ lưu giữ dưới tên Đinh Phương Viễn, thì mỗi thông tin nhỏ cũng có thể trở thành mắt xích quan trọng giúp gia đình nối lại dấu vết đã đứt đoạn gần sáu thập niên.
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những cuộc chờ đợi như thế vẫn chưa kết thúc. Trong hàng vạn ngôi mộ liệt sĩ chưa biết tên và hàng nghìn gia đình chưa tìm được người thân, mỗi lá thư, mỗi ký hiệu hòm thư, một phiên hiệu đơn vị hay ký ức của người đồng đội đều có thể mở ra con đường trở về cho một liệt sĩ.
Gia đình tha thiết mong các cơ quan quân sự, cơ quan quản lý hồ sơ người có công, những cựu chiến binh từng huấn luyện tại Đồng Giao hoặc hoạt động trên chiến trường Kon Tum trong giai đoạn 1967–1968 hỗ trợ tra cứu. Đặc biệt, gia đình mong nhận được thông tin từ những người từng biết hoặc cùng công tác với chiến sĩ mang tên Đinh Công Lý, Đinh Phương Viễn, có địa chỉ hòm thư HT 51374, Ấp 53, Kon Tum.
Gần sáu mươi mùa xuân đã qua kể từ lá thư cuối cùng. Người viết thư năm ấy mới 24 tuổi, mang theo niềm tự hào vừa được đứng trong hàng ngũ của Đảng và một lời hẹn đầy ám ảnh: “Sau này con còn sống trở về thì sẽ là vinh quang cho gia đình”.
Ông đã không trở về như lời mong ước. Nhưng sự hy sinh của ông, nếu được làm sáng tỏ, cũng chính là niềm vinh quang được đánh đổi bằng máu xương. Điều gia đình khắc khoải chờ đợi hôm nay chỉ là biết ông đã nằm xuống nơi đâu, để được đến thắp một nén hương, gọi đúng tên ông và nếu có điều kiện, đón ông trở về đoàn tụ với tổ tiên.
Hành trình ấy không chỉ là bổn phận của một gia đình. Đó còn là trách nhiệm tri ân của những người đang sống đối với một người lính đã hiến dâng tuổi thanh xuân cho Tổ quốc.
Mọi thông tin xin liên hệ ông Đinh Trọng Thành, cháu ruột liệt sĩ; địa chỉ: tổ dân phố Phượng Đồng, phường Chương Mỹ, thành phố Hà Nội; điện thoại: 0902 124 442. Gia đình xin trân trọng cảm ơn các cơ quan, tổ chức, đồng đội và bạn đọc đã quan tâm, chia sẻ, kết nối thông tin, góp phần đưa người liệt sĩ trở về với quê hương và vòng tay của những người thân yêu.
Bắc Ninh, 02/9/2026
Đặng Vương Hưng
(Thành viên Dự án TTU–VWAI)
